مىرسد . . . » ، و حاصل جواب اين است كه علم به اينكه قيامت چه وقت مىرسد نزد خدا است ، و غير از خداى تعالى كسى را از آن آگاهى نيست هم چنان كه خودش در جاى ديگر قرآن فرموده : « لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ » « 1 » و من بجز اينكه نذيرى آشكار هستم مسئوليت و اختيارى ندارم ، من تنها مامورم به شما خبر دهم كه به زودى به سوى خدا محشور مىشويد ، و اما اينكه چه وقت محشور مىشويد ، نمىدانم .
اين معانى از آيه و سياقى كه آيه در آن قرار دارد يعنى سياق سؤال و جواب استفاده مىشود ، و بنا بر اين ، لام در كلمه « العلم » لام عهد است و مراد ، علم به وقت حشر است ، و اما اگر الف و لام را براى جنس بدانيم ، هم چنان كه از جمله « * ( إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّه ) * » با قطع نظر از چيز ديگرى همين جنس استفاده مىشود ، در نتيجه معنايش اين مىشود كه به طور كلى حقيقت علم نزد خداست ، و احدى به هيچ مقدار از آن علم احاطه نمىيابد ، مگر به اذن خداى تعالى ، هم چنان كه فرمود : « وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِه إِلَّا بِما شاءَ » « 2 » و خدا نخواسته كه من از آن علم بىكرانش جز اين را بدانم كه شما به زودى محشور مىشويد ، و شما را از آن روز انذار كنم ، و اما اينكه وقت رسيدن آن روز چه زمانى است علمى بدان ندارم .
* ( « فَلَمَّا رَأَوْه زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوه الَّذِينَ كَفَرُوا . . . » ) *
كلمه « زلفة » به معناى « قرب - نزديكى » است . و مراد از آن « قريب - نزديك » است ، و ممكن هم هست از باب « زيد عدل » باشد ، و ضمير در جمله « رأوه » به وعد ، و به قول بعضى « 3 » به عذاب برمىگردد . و معناى آيه اين است كه : وقتى آن وعده و يا عذاب را نزديك ببينند آن وقت روى كسانى كه كفر ورزيدند ترش مىشود ، و در سيمايشان اثر خسران و نوميدى هويدا مىگردد .
* ( « وَقِيلَ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِه تَدَّعُونَ » ) * - بعضى « 4 » از علماى لغت گفتهاند : « تدعون » بدون تشديد دال و « تدعون » با تشديد ، هر دو به يك معنا است ، مثل دو كلمه « تدخرون » بىتشديد و « تدخرون » با تشديد . و معناى جمله اين است كه به ايشان گفته مىشود : اين عذاب كه مىبينيد همان وعده اى است كه به شما دادند ، و شما همواره مىپرسيديد پس آن قيامت و عذاب چه وقت است ، و با گفتن * ( « مَتى هذَا الْوَعْدُ » ) * در آمدنش عجله مىكرديد ، و از ظاهر
هامش
( 1 ) كسى جز او آن را به موقع خود آشكار نمىكند . سوره اعراف ، آيه 187 .
( 2 ) كسى از علم او آگاه نمىگردد مگر به مقدارى كه خود او بخواهد . سوره بقره ، آيه 255 .
( 3 و 4 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 329 .