پس انسان هر چند كه به صفات بسيارى از قبيل حواس پنجگانه ظاهرى و باطنى از ساير موجودات ، يعنى جمادات و نباتات ممتاز است ، ولى در آيه به دو صفت سمع و بصر اكتفاء كرده ، و اين يا به خاطر اين بوده كه اين دو مهمتر از ساير امتيازات است ، و يا احتمالا براى اين بوده كه اصلا منظور از آن دو همه صفات و حواس ظاهرى است ، و در آيه بر جزء اطلاق شده و كل اراده شده است ، و منظور از كلمه « افئدة » كه جمع « فؤاد - قلب » است ، نفس متفكر آدمى است كه انسان با اين امتياز از ساير حيوانات ممتاز مىشود .
* ( « قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ » ) * - يعنى كم شكر مىگزاريد ، شكرى كه شايسته اين نعمت و يا همه نعمتهاى عظماى الهى باشد ، بنا بر اين كلمه « ما » زايده و كلمه « قليلا » مفعول مطلق است ، و تقدير كلام « تشكرون شكرا قليلا » مىباشد .
و بعضى « 1 » از مفسرين كلمه « ما » را مصدريه گرفتهاند ، كه بنا بر اين ، معناى جمله « قليلا شكركم » مىشود .
* ( « قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الأَرْضِ وَإِلَيْه تُحْشَرُونَ » ) * مصدر « ذرء » كه فعل « ذرأكم » از آن مشتق است ، به معناى خلقت است ، و منظور از خلق كردن ايشان در زمين اين است كه خلقتشان وابسته به زمين است ، و كمال آنان جز به اعمالى وابسته به ماده زمينى تمام نمىشود ، آرى خداى تعالى مواد زمينى را در دل بشر زينت داده ، به طورى كه دلها به سوى آن مجذوب شود ، و به اين وسيله افراد صالح از طالح ممتاز گردند ، هم چنان كه فرمود : « إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَإِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً » « 2 » .
و جمله * ( « وَإِلَيْه تُحْشَرُونَ » ) * اشاره است به مساله بعث و جزا و قيامت و وعده اى است قطعى .
* ( « وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » ) * منظور از اين وعده همان قيامت موعود است . در اين جمله سخن كفار و منكرين معاد را حكايت مىكند كه در آمدن آن عجله كردند ، البته استعجالشان به منظور استهزا بوده .
* ( « قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّه وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ » ) * اين جمله ، جواب از استعجال ايشان است كه مىگفتند « پس اين وعده كى
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 329 .
( 2 ) اين ماييم كه آنچه روى زمين است زينت زمين كرديم تا ايشان را بيازماييم ، كدامشان بهتر عمل مىكنند ، و ما به زودى آنچه روى زمين است چون خاك خشك از نظرشان مىاندازيم . سوره كهف ، آيه 7 و 8 .