سياق برمىآيد كه گوينده اين كلام ملائكهاند ، كه به امر خدا به اهل دوزخ خطاب مىكنند . بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند گوينده آن خود كفارند كه به يكديگر مىگويند .
* ( « قُلْ أرَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّه وَمَنْ مَعِيَ أَوْ رَحِمَنا فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ » ) * حرف « ان » شرطيه است ، كه شرط و جزا مىخواهد ، شرط آن جمله * ( « أَهْلَكَنِيَ اللَّه » ) * و جزايش جمله * ( « فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ . . . » ) * است ، مىفرمايد به ايشان بگو : به من خبر دهيد ببينم اگر خدا مرا و مؤمنين را كه با منند هلاك كند ، و يا به ما رحم نموده ، هلاكمان نكند ، چه كسى كافران را - كه همين شماييد و به خدا كفر مىورزيد ، و مستحق عذاب دردناك اوييد ، - از عذاب دردناك او پناه مىدهد ؟ و در اين جمله به طور قاطع كفار را تهديد مىكند به اينكه هلاك شدن ما و هلاك نشدنمان هيچ سودى به حال شما ندارد ، و عذابى را كه به طور قطع و به خاطر كفرتان به شما خواهد رسيد از شما بر طرف نمىسازد .
بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند : كفار مكه رسول خدا ( ص ) و مؤمنين را به مردن نفرين مىكردند ، لذا خداى تعالى مامورش كرد به ايشان بگويد : چه خدا ما را هلاك كند و چه باقى بدارد ، به هر حال سرنوشت ما به دست اوست ، و ما از زحمت او اميد خير داريم ، و اما شما چه مىكنيد ، چه كسى را داريد كه از عذاب اليم خدا كه به خاطر كفرتان به خدا مستحق آن شدهايد ، پناهتان دهد ؟
* ( « قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِه وَعَلَيْه تَوَكَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ » ) * ضمير به خدايى برمىگردد كه رسول اللَّه مامور شده بشر را به توحيد او دعوت كند ، و كفار همان خدا را مىخوانند تا او را هلاك سازد . و معناى آيه اين است كه بگو آن خدايى كه من شما را به توحيد او مىخوانم ، و شما او را به نفرين من و عليه مؤمنين مىخوانيد ، همان رحمانى است كه نعمتش هر چيزى را فرا گرفته ، و ما به او ايمان آورده بر او توكل كردهايم ، بدون اينكه به چيزى غير او متمايل شويم ، و يا اعتماد كنيم ، پس اى مردم كافر ! به زودى خواهيد فهميد چه كسى در ضلالت آشكار است ؟ ما و يا شما ؟
در كشاف گفته : اگر بپرسى چرا مفعول فعل « امنا » را كه ضمير در « به » باشد ، بعد از فعل آورد ، و مفعول فعل « توكلنا » را كه ضمير در « عليه » باشد جلوتر از فعل آورد ، و خلاصه
هامش
( 1 ) تفسير فخر رازى ، ج 30 ، ص 75 .
( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 30 ، ص 76 .