مخصوصا نيات درونى انسانها كه راهى براى به دست آوردن آن نيست ، چگونه به حساب مىآيد ؟ و اين توهم ناشى از اين است كه انسان هر چيزى را با وضع خودش مقايسه مىكند ، و با سنگ و ترازوى خودش مىسنجد ، و چون خودش قادر به چنين آمارگيرى و ضبط گسترده اى نيست ، تا چه رسد به ضبط نيات درونى كه اعمال قلب و پنهان در زواياى دل است ، لذا از خود مىپرسد خدا چطور اينها را ضبط مىكند ؟ ! .
آيه شريفه اين شبهه را دفع نموده ، مىفرمايد : سخن چه آهسته باشد و چه با صوت بلند ، نسبت به خداى تعالى يكسان است ، چون او داناى به نيات است . سياق آيه شهادت مىدهد به اينكه منظور از اين يكسانى ، يكسانى همه اعمال ظاهرى و پنهانى نسبت به خداى تعالى است چه سخنان و چه اعمال ديگر نه تنها سخنان آهسته و بلند . و اگر آن را در خصوص سخنان ذكر كرد از اين جهت بود كه معناى پنهان و آشكار در سخنان روشنتر بود ، ( يك عمل را اگر بخواهيم پنهانى انجام دهيم بايد مكانى خلوت پيدا كنيم ، و به زحمت بيفتيم ، ليكن يك سخن را به آسانى مىتوان پنهان و آشكار كرد ، و بيش از اين هزينه اى ندارد كه آن را با صداى بلند و يا آهسته و بيخ گوش طرف بگويد ) .
* ( « ألا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ » ) * استفهامى است انكارى ، كه حجتى را بر علم خدا به اعمال ظاهرى و باطنى ، و سرى و علنى خلق در بر دارد . بيان آن حجت اين است كه اعمال خلق - كه يكى از آنها اعمال اختيارى خود او است - ، هر چند كه نسبتى به خود او دارد ، و ليكن در حقيقت اين خداى سبحان است كه آن عمل را اراده و از طريق اختيار بنده اش و اقتضاى ساير اسباب ايجاد مىكند ، پس در حقيقت خالق آن اعمال هم خدا است ، چون او است كه صاحب عمل را آفريده ، و صاحب عمل با همه آثار و اعمالش و روابطى كه بين او و بين آثارش موجود است ، و او را به آثارش مىرساند و آثارش را از او ظاهر مىكند ، همه و همه مخلوق خدايند ، « اللَّه خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ » « 1 » ، « الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » « 2 » ، پس خداى سبحان محيط به خلايق است ، هم به عين و جسم آنها ، و هم به آثار و اعمالشان ، چه ظاهرش و چه باطنش ، چه اينكه پنهان بدارند ، و چه آشكار كنند ، و چگونه تصور دارد كه محيط باشد ولى آگاه نباشد ؟ !
هامش
( 1 ) خدا آفريننده هر چيز است و هر چيزى به او تكيه دارد . سوره زمر ، آيه 62 .
( 2 ) خداى تعالى كسى است كه آفريد ، و تمام عيار آفريد ، و مقدر و سپس هدايت كرد . سوره اعلى ، آيه 2 و 3 .