از آنكه اعتراف كردند - مىگويند : شما در ضلالتى روشن بودهايد . ولى اين احتمال و همچنين احتمال ديگرى كه بعضى « 1 » دادهاند كه : جمله مذكور كلام ملائكه نامبرده از زبان پيامبران آن كفار باشد ، از سياق آيه بعيد است .
* ( « وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ » ) * كلمه « سمع » گاهى در معناى شنيدن صدا و سخن اطلاق مىشود ، و گاهى در غرضى كه عقلا از شنيدن سخن دارند ، و غرض عقلا از شنيدن سخن اين است كه به مقتضاى آن ملتزم شوند ، اگر مقتضاى آن اين است كه كارى را انجام دهند يا ترك كنند انجام داده و يا ترك كنند ، و اما ماده « عقل » بيشتر در نيروى تشخيص خير از شر و نافع از مضر استعمال مىشود ، البته گاهى هم در غايت و غرض از اين تشخيص به كار مىرود ، و غرض از تشخيص خير و شر اين است كه آدمى به مقتضاى آن عمل كند ، و به آن ملتزم و معتقد باشد ، در مقام به دست آوردن خير و نافع برآيد ، و شر و مضر را ترك كند . آيه شريفه زير ، عقل و سمع را در غرض از عقل و سمع استعمال كرده ، مىفرمايد : « لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ » « 2 » ، چون معناى اين كلام اين است كه با اين وسائل درك ، مطالب را درك مىكنند ، ولى به مقتضاى آن ملتزم نيستند ، و عمل نمىكنند .
و چون بيشتر مردم تنها از نيروى سمع استفاده مىكنند ، نه از نيروى عقل ، چون از درك دقائق امور و ادراك حقيقت آن و راه يا بى به مصالح و مفاسد واقعى عاجزند ، و از نيروى عقل تنها خواص از مردم بهره مند مىشوند ، لذا در آيه اول كلمه « نسمع » را و سپس « نعقل » را آورد .
* ( « لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ » ) * - منظور از « سمع » ، استجابت دعوت رسولان ، و التزام به مقتضاى سخن ايشان است ، كه خيرخواهان امينند ، و منظور از « عقل » ، التزام به مقتضاى دعوت به حق ايشان است ، تا آن را تعقل كنند و با راهنمايى عقل بفهمند كه دعوت ايشان حق است ، و بايد انسان در برابر حق خاضع شود .
و معناى آيه اين است كه : دوزخيان در پاسخ فرشتگان مىگويند : اگر ما در دنيا رسولان را در نصايح و مواعظشان اطاعت كرده بوديم ، و يا حجت حق آنان را تعقل مىكرديم ،
هامش
( 1 ) تفسير ابى سعود ، ج 6 ، ص 5 .
( 2 ) دل و عقل دارند ، ولى با آن نمىفهمند ، و چشم دارند با آن نمىبينند و گوش دارند با آن نمىشنوند ، آنان چون چارپايان و بلكه گمراه تر از آنهايند . سوره اعراف ، آيه 179 .