پيامبرى نيامد ، و شما را از چنين عذابى انذار نكرد ؟ كلمه « فوج » - به طورى كه راغب « 1 » مىگويد - به معناى جماعتى است كه به سرعت از جايى عبور كنند ، و در اين جمله اشاره است به اينكه كفار دسته دسته داخل دوزخ مىشوند ، هم چنان كه آيه زير هم به اين معنا اشاره نموده ، مىفرمايد : « وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً » « 2 » ، و اين به خاطر آن است كه هر متبوعى با تابعين گمراه خود داخل مىشوند ، هم چنان كه در آيه زير فرموده : « وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَه عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَه جَمِيعاً فَيَجْعَلَه فِي جَهَنَّمَ » « 3 » ، كه در ذيل آيه اى از سوره انفال توضيح اين معنا گذشت .
كلمه « خزنة » جمع خازن است ، كه به معناى نگهبان چيزى است كه ذخيره اش كرده باشند ، و منظور از خزنه ملائكه اى است كه موكل بر آتشند ، و انواع عذابهاى جهنم را تدبير مىكنند و در باره همانها است كه مىفرمايد : « عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ » « 4 » ، و نيز مىفرمايد : « وَما أَدْراكَ ما سَقَرُ . . . عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً » « 5 » .
و معناى آيه اين است كه : هر دسته اى كه در جهنم ريخته مىشوند و يا به سوى آن سوق داده مىشوند ، ملائكه موكل بر دوزخ و نگهبانان آن از در توبيخ مىپرسند : مگر براى شما نذير ، يعنى پيامبرى كه شما را از چنين عذابى بترساند نيامده ؟ ! * ( « قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا . . . » ) *
اين جمله حكايت پاسخى است كه دوزخيان به فرشتگان خازن دوزخ مىدهند ، و در آن اعتراف مىكنند به اينكه نذير برايشان آمد ، و از آتش دوزخ انذارشان كرد ، ولى تكذيبش كردند و افترا به او بستند .
* ( « وَقُلْنا ما نَزَّلَ اللَّه مِنْ شَيْءٍ » ) * - اين جمله بيان تكذيب ايشان است ، و همچنين جمله * ( « إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ » ) * .
ولى بعضى « 6 » گفتهاند : جمله دومى كلام فرشتگان نامبرده است ، كه به دوزخيان - بعد
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « فوج » .
( 2 ) كسانى كه كافر شدند دسته دسته به سوى دوزخ سوق داده مىشوند . سوره زمر ، آيه 71 .
( 3 ) خبيثها را روى هم قرار داده ، جمع مىكند ، و در جهنم قرار مىدهد . سوره انفال ، آيه 37 .
( 4 ) آتشى كه بر آن فرشتگانى موكلند كه خيلى سختگير و خشن هستند . سوره تحريم ، آيه 6 .
( 5 ) و تو نمىدانى دوزخ چيست ؟ . . . نوزده نفر ( از فرشتگان عذاب ) بر آن گمارده شدهاند ! ما كسى را به جز ملائكه صاحبان دوزخ نكرديم . سوره مدثر ، آيات 27 - 31 .
( 6 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 324 .