در ضمن در اين آيه اشاره اى است به اينكه خلقت خدا تنها شامل جرم موجودات نيست ، بلكه آثار و اعمال آنها هم مخلوق او است ، براى اينكه در اين آيه براى اثبات علم خدا به آثار و احوال و اعمال يك مخلوق استدلال كرده است به اينكه به خود آن مخلوق علم دارد ، و اگر آثار و احوال و اعمال يك موجود از وجود خود آن موجود خارج بود ، اين استدلال تمام نبود .
علاوه بر اين ، احوال و اعمال يك موجود از مقتضيات خود آن موجود است ، ( و معناى فلان موجود همين است كه داراى فلان احوال و اعمال باشد ، و گر نه موجودى ديگر مىبود ) و بنا بر اين ، وقتى خود موجود منسوب به خداست ، قهرا احوال و اعمالش هم منسوب به اوست .
* ( « وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ » ) * - يعنى خداى تعالى در باطن اشيا هم نفوذ دارد ، ( حتى از نور هم لطيفتر است ) ، و به جزئيات وجود اشيا و آثارش آگاه است ، جمله مورد بحث جمله اى است حاليه كه مطالب قبل خود را تعليل مىكند و دو اسم لطيف و خبير از اسماى حسناى خدا است ، كه در آخر آيه آمده ، تا مضمون آن را تاكيد كند .
بحث روايتى
در كافى به سند خود از سفيان بن عيينه از امام صادق ( ع ) روايت كرده كه در ذيل آيه * ( « لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا » ) * فرموده منظور اين نيست كه معلوم كند كداميك بيشتر عمل مىكنيد ، بلكه منظور اين است كه معلوم كند عمل شما كدامش صوابتر و درستتر است ، و درستى عمل به خشيت از خدا و نيت صادقه است ، ( خلاصه منظور مقدار نيست بلكه كيفيت است ) .
آن گاه فرمود : و مهم هم همان كيفيت است ، انجام خود عمل خيلى دشوار نيست ، اين دشوار است كه انسان آن را خالص انجام دهد ، و هم چنان خالص باقيش بدارد ، و آگاه باشيد كه عمل خالص آن عملى است كه نخواهى مردم تو را در برابر آن بستايند ، و جز خدا كسى را منظور نداشته باشى . آرى نيت مهمتر از عمل است ، آگاه و هوشيار باشيد كه ارزش عمل به همان نيت است . و در پايان اين آيه را تلاوت كردند : « كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِه » يعنى هر كسى بر نيت خود عمل مىكند « 1 » .
و در مجمع البيان آمده كه ابو قتاده گفت : من از رسول خدا ( ص ) از جمله * ( « أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا » ) * پرسيدم ، كه منظور از آن چيست ؟ فرمود : منظور اين است
هامش
( 1 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 13 ، ح 4 .