كه كدام يك از شما عقل بهترى داريد . آن گاه فرمود : عقل آن كس از شما كاملتر است كه خوفش از خدا بيشتر باشد ، و بهتر در اوامر و نواهى او نظر كند ، هر چند كه عمل مستحبى او كمتر باشد . « 1 »
و نيز در همان كتاب از ابن عمر نقل كرده كه گفت : رسول خدا ( ص ) آيه * ( « تَبارَكَ الَّذِي بِيَدِه الْمُلْكُ ) * . . . * ( أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا » ) * را تلاوت كرد ، و در معناى جمله آخر فرمود : يعنى كدامتان از حرامهاى خدا بيشتر مىپرهيزد ، و واجبات خدا را سريعتر انجام مىدهد « 2 » .
و در تفسير قمى در ذيل آيه شريفه * ( « الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً » ) * آمده كه يعنى روى هم قرار گرفتهاند « 3 » .
و در همان كتاب در باره جمله « من تفاوت » فرموده : يعنى از فساد « 4 » .
و نيز در همان كتاب در ذيل جمله * ( « ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ » ) * آمده كه : در ملكوت آسمانها و زمين نظر بيفكن « 5 » .
و در همان كتاب در باره جمله « بمصابيح » آمده كه : يعنى به ستارگان « 6 » .
و در همان كتاب در باره جمله * ( « سَمِعُوا لَها شَهِيقاً » ) * آمده : يعنى صداى افتادن در آتش را مىشنوند « 7 » .
و در همان كتاب در رابطه با جمله * ( « تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ » ) * آمده : يعنى غيظ بر دشمنان خدا « 8 » .
و در همان كتاب در باره جمله * ( « وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ » ) * آمده كه فرمود : منظور اين نيست كه گوشها نشنيدند ، و فهمها درك نكردند ، نه ، هم شنيدند و هم درك كردند ، ولى اطاعت نكردند و نپذيرفتند ، دليل بر اينكه هم شنيدند و هم فهميدند اين است كه مىفرمايد : * ( « فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لأَصْحابِ السَّعِيرِ » ) * « 9 » .
مؤلف : معنى اين آيه دلالت دارد بر اينكه منظور از نشنيدن و تعقل نكردن همان اطاعت نكردن و نپذيرفتن بعد از شنيدن و فهميدن است ، و خداى تعالى همين جمله « اگر مىشنيديم و مىفهميديم » را اعتراف به گناه خواند ، و معلوم است كه وقتى عملى گناه مىشود كه فاعلش به بدى آن عمل علم داشته باشد ، يا علم سمعى يعنى دليل نقلى ، و يا علم عقلى يعنى دليل عقلى .
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 322 .
( 3 و 4 و 5 و 6 و 7 و 8 و 9 ) تفسير قمى ، ج 2 ، ص 378 .