از ما نخواسته آرى هر چند اين معنا در جاى خود صحيح است ، ليكن آيه مورد بحث ناظر به آن نيست . از آنچه گذشت دو نكته روشن گرديد .
نكته اول اينكه : ميان آيه * ( « فَاتَّقُوا اللَّه مَا اسْتَطَعْتُمْ » ) * و آيه « اتَّقُوا اللَّه حَقَّ تُقاتِه » هيچ منافاتى نيست ، و اختلافى كه بين آن دو هست چيزى نظير اختلاف به مقدار و كيفيت است ، در جمله اولى دستور مىدهد تقواى شما همه مواردى را كه در سعه و قدرت شما است فرا بگيرد ، و در دومى دستور مىدهد تقواى شما در همه موارد متصف به حقيقت باشد ، تقواى صورى و ظاهرى نباشد ، اولى راجع به كميت و مقدار تقوا است ، دومى مربوط به كيفيت آن است .
نكته دوم اينكه : سخن بعضى « 1 » از مفسرين كه گفتهاند : جمله * ( « فَاتَّقُوا اللَّه مَا اسْتَطَعْتُمْ » ) * ناسخ جمله « اتَّقُوا اللَّه حَقَّ تُقاتِه » است ، سخن درستى نيست ، و فسادش روشن گرديد .
* ( « وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَأَنْفِقُوا خَيْراً لأَنْفُسِكُمْ » ) * - اين قسمت از آيه جمله * ( « فَاتَّقُوا اللَّه مَا اسْتَطَعْتُمْ » ) * را تاكيد مىكند ، و كلمه « سمع » به معناى استجابت و قبول پيشنهاد و دعوت است ، كه مربوط به مقام التزام قلبى است ، به خلاف طاعت كه انقياد در مقام عمل است ، و كلمه « انفاق » به معناى بذل مال در راه خدا است ( نه هر بذلى ديگر ) ، و كلمه « خيرا » اگر منصوب آمده به گفته صاحب كشاف « 2 » به خاطر عاملى است كه حذف شده ، و تقدير آن « و انفقوا و امنوا خيرا لانفسكم - انفاق كنيد و ايمان آوريد به چيزى كه براى خودتان خير است » مىباشد . احتمال هم دارد كلمه « انفقوا » در عين دلالت بر انفاق ، متضمن معناى « قدموا » و يا نظير آن هم باشد ، و معنا چنين باشد « * ( وَأَنْفِقُوا خَيْراً لأَنْفُسِكُمْ ) * - انفاق كنيد و با انفاق خيرى را براى خود از پيش بفرستيد » كه در عبارت داخل گيومه كلمه « انفاق » متضمن معناى « از پيش بفرستيد » شده ، شما مىتوانيد چيز ديگرى را فرض كنيد كه مقام آيه بر آن دلالت كند .
و اگر فرمود : « لانفسكم » و نفرمود : « لكم » ، براى اين بود كه مؤمنين را بيشتر خوشدل سازد ، و بفهماند اگر انفاق كنيد خيرش مال شما است ، و به جز خود شما كسى از آن بهره مند نمىشود ، چون انفاق دست و دل شما را باز مىكند ، و در هنگام رفع نيازهاى جامعه خود
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 28 ، ص 127 .
( 2 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 551 .