كه به آنان دارند اطاعتشان بكنند ، و لذا در آيه شريفه مىفرمايد : از اين گونه زنان و فرزندان حذر كنيد ، و رضاى آنها را مقدم بر رضاى خدا نگيريد .
* ( « وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * - راغب در مفردات مىگويد كلمه « عفو » به معناى قصد براى گرفتن چيزى است ، مثلا وقتى گفته مىشود : « عفاه » ، و يا « اعتفاه » ، معنايش اين است كه : قصد فلان چيز را كرد ، در حالى كه آنچه را نزد خود داشت ، به دست گرفته بود - تا آنجا كه مىگويد - و چون گفته شود : « عفوت عنه » معنايش اين است كه من گناه او را زايل كردم و از او چشم پوشيدم « 1 » . آن گاه مىگويد : و كلمه « صفح » به معناى ترك ملامت است ، و فرقش با عفو اين است كه از عفو بليغتر است ، و به همين جهت خداى تعالى در يك جمله هر دو را ذكر كرده و فرموده : « فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّه بِأَمْرِه » ، چون گاهى مىشود كه انسان عفو مىكند ، ولى صفح نمىكند « 2 » . و سپس گفته : و كلمه « مغفرت » كه از ماده « غفر » است ، به معناى آن است كه جامه اى در تن كسى بپوشانى كه تن او را از آلودگى نگه بدارد ، و از همين باب است كه مىبينى يكى به ديگرى مىگويد « اغفر ثوبك فى الوعاء » يعنى جامه ات را در خم رنگ بينداز و آن را رنگ كن تا چركتاب شود ، و ديرتر چرك را نشان دهد و غفران و مغفرت از ناحيه خداى تعالى به اين است كه بنده را از اينكه عذاب به او برسد حفظ فرمايد و در قرآن فرموده : « غُفْرانَكَ رَبَّنا » ، و « مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ » ، و « وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّه » « 3 » .
پس سه جمله * ( « تَعْفُوا » ، وَ « تَصْفَحُوا » وَ « تَغْفِرُوا » ) * مىخواهند مؤمنين را تشويق كنند به اينكه اگر زن و فرزندانشان آثار دشمنى مذكور را از خود بروز دادند ، صرفنظر كنند ، و در عين حال بر حذر باشند كه فريب آنان را نخورند .
* ( « فَإِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * - اگر منظور از مغفرت و رحمت مغفرت و رحمت خاصه الهى باشد آن مغفرت و رحمتى كه تنها به مؤمنين مىرسد به همانهايى كه در آيه مورد بحث مخاطب به خطابهاى « تعفوا » و « تصفحوا » و « تغفروا » هستند و معنا اين باشد كه اگر شما مؤمنين از خطا و دشمنى زنان و فرزندان خود چشمپوشى كنيد ، خداى تعالى هم با شما به مغفرت و رحمت خود معامله مىكند ، در اين صورت جمله مورد بحث وعده جميلى به مؤمنين است در برابر رفتار صالحى كه كردهاند ، هم چنان كه در آيه زير همين وعده را به مؤمنين صاحب عفو و صفح داده
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « عفا » .
( 2 ) مفردات راغب ، ماده « صفح » .
( 3 ) مفردات راغب ، ماده « غفر » .