مىفرمايد : « وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا ألا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّه لَكُمْ » « 1 » .
و اگر منظور مغفرت و رحمت عام الهى باشد ، بدون اينكه مقيد به مورد خطاب باشد ، در اين صورت ديگر جمله مورد بحث وعده نخواهد بود ، بلكه مىخواهد بفرمايد : اگر مؤمنين چنين كنند خود را به صفات خدا متصف و به اخلاق خدايى متخلق كردهاند ، چون خدا هم غفور و رحيم است .
« انَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّه عِنْدَه أَجْرٌ عَظِيمٌ » كلمه « فتنه » به معناى گرفتاريهايى است كه جنبه آزمايش دارد ، و آزمايش بودن اموال و فرزندان به خاطر اين است كه اين دو نعمت دنيوى از زينتهاى جذاب زندگى دنيا است ، نفس آدمى به سوى آن دو آن چنان جذب مىشود كه از نظر اهميت همپايه آخرت و اطاعت پروردگارش قرار داده ، رسما در سر دو راهى قرار مىگيرد ، و بلكه جانب آن دو را مىچرباند ، و از آخرت غافل مىشود ، هم چنان كه در جاى ديگر فرمود : « الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا » « 2 » .
و تعبير آيه مورد بحث كنايه از نهى است ، مىخواهد از غفلت از خدا به وسيله مال و اولاد نهى كند ، و بفرمايد : با شيفتگى در برابر مال و اولاد جانب خدا را رها نكنيد ، با اينكه نزد او اجرى عظيم هست .
]
* ( « فَاتَّقُوا اللَّه مَا اسْتَطَعْتُمْ . . . » ) *
يعنى به مقدار استطاعتى كه داريد از خدا پروا كنيد - چون سياق جمله سياق دعوت و تشويق به اطاعت خدا و انفاق و مجاهده در راه او است - و جمله مورد بحث به خاطر حرف « فاء » تفريع شده بر جمله « انَّما أَمْوالُكُمْ . . . » در نتيجه معناى آن چنين مىشود كه : به مقدار استطاعتتان از خدا بترسيد و از ذرهاى از آن مقدار را از تقوا و ترس خدا كوتاه نياييد . در نتيجه آيه شريفه همان مطلبى را مىرساند كه آيه شريفه « اتَّقُوا اللَّه حَقَّ تُقاتِه » « 3 » در مقام افاده آن است نه اينكه بخواهد بفرمايد هر چه توانستيد رعايت تقوى را بكنيد و هر مقدار كه نتوانستيد تقوى را رها كنيد چون خداى تعالى به حكم آيه « وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِه » « 4 » به بيش از مقدار طاقت از
هامش
( 1 ) آنها بايد عفو كنند و صرفنظر نمايند ، آيا دوست نمىداريد خداوند شما را ببخشد ؟ . سوره نور ، آيه 22 .
( 2 ) مال و فرزندان زينتى براى زندگى دنيا هستند . سوره كهف ، آيه 46 .
( 3 ) آن چنان كه حق تقوى و پرهيزكارى است از خدا بترسيد . سوره آل عمران ، آيه 102 .
( 4 ) ( پروردگارا ) مجازاتهايى كه طاقت تحمل آن را نداريم بر ما مقرر مدار . سوره بقره ، آيه 286 .