فراموش نكنيد ، كه اگر بكنيد خدا خود شما را از يادتان مىبرد » بلكه مطلب را به بيانى اداء كرد كه نظير اعطاى حكم به وسيله مثال باشد ، و در نتيجه مؤثرتر واقع شود ، و به قبول طرف نزديكتر باشد ، لذا ايشان را نهى كرد از اينكه از كسانى باشند كه خدا را فراموش كردند . و در اين تعبير اشاره اى هم به سرنوشت يهوديانى كرد كه قبل از اين آيه سرگذشتشان را بيان نموده بود ، يعنى يهوديان بنى النضير ، و بنى قينقاع . و نيز منافقينى كه حالشان در دشمنى و مخالفت با خدا و رسولش حال همان يهوديان بود .
و لذا فرمود : * ( « وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّه » ) * و دنبالش به عنوان نتيجه گيرى فرمود :
* ( « فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ » ) * كه در حقيقت نتيجه گيرى مسبب است از سبب . آن گاه دنبالش فرمود :
* ( « أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ » ) * و با اين جمله راهنمايى كرد بر اينكه چنين كسانى فاسقان حقيقى هستند ، يعنى از زى عبوديت خارجند .
و آيه شريفه هر چند از فراموش كردن خداى تعالى نهى نموده ، و فراموش كردن خويشتن را فرع آن و نتيجه آن دانسته ، ليكن از آنجا كه آيه در سياق آيه قبلى واقع شده ، با سياقش دلالت مىكند بر امر به ذكر خدا ، و مراقبت او . ساده تر بگويم : لفظ آيه از فراموش كردن خدا نهى مىكند ولى سياق به ذكر خدا امر مىنمايد . * ( « لا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ » ) * راغب مىگويد كلمه « فوز » به معناى دست يافتن به خير با حصول سلامت است « 1 » و سياق آيه شهادت مىدهد به اينكه مراد از « اصحاب نار » همان كسانى هستند كه خدا را از ياد بردهاند . و مراد از « اصحاب جنت » آنهايند كه به ياد خدا و مراقب رفتار خويشند .
و اين آيه شريفه حجتى تمام بر اين معنا اقامه مىكند كه بر هر كس واجب است به دسته يادآوران خدا و مراقبين اعمال بپيوندد ، نه به آنهايى كه خدا را فراموش كردند . بيان اين حجت آن است كه اين دو طائفه - يعنى يادآوران خدا و فراموشكاران خدا و سومى ندارند - و سايرين بالأخره بايد به يكى از اين دو طائفه ملحق شوند ، و اين دو طائفه يكسان نيستند تا پيوستن به هر يك نظير پيوستن به ديگرى باشد ، و آدمى از اينكه به هر يك ملحق شود پروايى نداشته باشد ، بلكه يكى از اين دو طائفه راجح ، و ديگرى مرجوح است ، و عقل حكم مىكند كه انسان طرف راجح را بگيرد ، و آن را بر مرجوح ترجيح دهد و آن طرف يادآوران خدا است ، چون تنها ايشان رستگارند ، نه ديگران ، پس ترجيح در جانب ايشان است ، در نتيجه بر هر انسانى واجب است پيوستن به آنان را اختيار كند .
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « فوز » .