اتصال و ارتباط داشتند ( و مانند كفار يكسره رابطه خود را با مؤمنين قطع نكرده بودند ) ، و با اينكه با مؤمنين ارتباط داشتند ، در عين حال با حجابى خود را از مؤمنين پنهان كرده بودند ، ( يعنى واقعيت خود را پنهان كرده بودند ، و مؤمنين حتى احتمال هم نمىدادند كه اين افراد ظاهر الصلاح گرگانى در لباس ميش بوده باشند ) و علاوه بر اين كه در و ديوار مذكور وضع دنيايى منافقين را - ممثل مىكند ، اين فايده را هم دارد كه منافقين از آن در ، وضع مؤمنين را مىبينند ، و بيشتر حسرت مىخورند ، و سر انگشت ندامت مىگزند .
* ( « باطِنُه فِيه الرَّحْمَةُ وَظاهِرُه مِنْ قِبَلِه الْعَذابُ » ) * - كلمه « باطنه » مبتدا ، و جمله * ( « فِيه الرَّحْمَةُ » ) * مبتدا و خبر ، و جملگى خبر است براى « باطنه » . و همچنين كلمه « ظاهره » مبتدا ، و جمله * ( « مِنْ قِبَلِه الْعَذابُ » ) * مبتدا و خبر و جملگى خبر « ظاهره » . و ضمير در « فيه » و در « قبله » به باطن و ظاهر برمىگردد ، و از اينكه فرمود : باطن ديوار در آن رحمت و ظاهر ديوار از ناحيه ديوار عذاب است ، چنين برمىآيد كه ديوار محيط به مؤمنين است ، و مؤمنين در داخل ديوار ، و منافقين در خارج آن قرار دارند .
و اينكه ديوار مذكور داخلش كه به طرف مؤمنين است طورى است كه مشتمل بر رحمت است ، و ظاهرش كه به طرف منافقين است مشتمل بر عذاب است ، با وضعى كه ايمان در دنيا دارد مناسب است ، چون ايمان هم در دنيا نظير همان ديوار آخرت ، براى اهل اخلاص از مؤمنين نعمت و رحمت بود ، و از داشتن آن شادى و مسرت مىكردند و لذت مىبردند ، و همين ايمان براى اهل نفاق عذاب بود ، از پذيرفتنش شانه خالى مىكردند ، و اصلا از آن ناراحت و متنفر بودند « 1 » .
* ( « يُنادُونَهُمْ ألَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ . . . » ) *
اين آيه مطلبى استينافى را به عنوان پاسخ از سؤالى تقديرى بيان مىكند ، گويا شخصى بعد از شنيدن آيه قبلى پرسيده : منافقين و منافقات بعد از آنكه با آن ديوار برخورد مىكنند ، و آن عذاب را از پشت ديوار مشاهده مىنمايند چه تدبيرى مىانديشند و چه مىكنند ؟ در پاسخ فرموده : « ينادونهم - فرياد بر مىآورند » .
و معناى آيه اين است كه : منافقين و منافقات ، مؤمنين و مؤمنات را بانگ مىزنند كه
هامش
( 1 ) پس ديوار مذكور تجسم ايمان در دنيا است ، كه براى متحصنين به آن حصن ، رحمت ، و براى كسانى كه خارج آن حصن بودند عذاب و نفرت است ، در اينجا به ياد آن حديث قدسى معروف مىافتيم كه خداى تعالى در آن فرمود : « كلمة لا إله الا اللَّه حصنى فمن دخل حصنى امن من عذابى » ، عيون اخبار الرضا ، ج 2 ، ص 37 .