در نتيجه راه را مىبينند ، و هر جا آن نور رفت مىروند تا به مقامات عاليه خود برسند ، و اما منافقين و منافقات كه فرو رفته در ظلمتند نمىتوانند راه خود را طى كنند ، و نمىدانند به كدام طرف بروند . ( و نكته مهمى كه از آيه استفاده مىشود اين است كه : اين دو طايفه كه يكى غرق در نور و ديگرى غرق در ظلمت است در قيامت با همند ) ، منافقين همانطور كه در دنيا با مؤمنين و در بين آنان بودند ، و بلكه مردم آنان را جزو مؤمنين مىشمردند ، در قيامت نيز با مؤمنين هستند ، اما مؤمنين و مؤمنات پيش مىروند ، و به سوى بهشت راه خود را پيش مىگيرند ، و منافقين و منافقات در ظلمتى كه از هر سو احاطه شان كرده عقب مىمانند ، از مؤمنين و مؤمنات درخواست مىكنند قدرى مهلتشان دهند ، و در انتظارشان بايستند تا ايشان هم برسند ، و مختصرى از نور آنان گرفته راه پيش پاى خود را با آن روشن سازند .
* ( « قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً » ) * - به ايشان گفته مىشود به دنيا برگرديد ، و براى خود نورى به دست آوريد ، گوينده اين پاسخ يا ملائكهاند . و يا طايفه اى از بزرگان و نخبگان مؤمنين از قبيل اصحاب اعراف .
به هر حال از هر كه باشد به اذن خدا و از طرف او است و خطاب به اينكه « به وراى خود برگرديد و نورى جستجو نماييد » به قول بعضى « 1 » از مفسرين خطابى است طعنه آميز و استهزايى ، و اين عكس العمل همان استهزايى است كه در دنيا به مؤمنين مىكردند ، و بنا به گفته اين مفسرين به نظر روشنتر چنين مىرسد كه : مراد از كلمه « وراء » دنيا باشد ، و حاصل معنا اين باشد كه : به دنيايى كه پشت سر گذاشتيد ، و در آن هر چه كرديد بر اساس نفاق كرديد ، برگرديد ، و از آن اعمالى كه مىكرديد نورى بگيريد ، چون نور امروز كه روز قيامت است يا از اعمال است ، و يا از ايمان ، و شما در دنيا نه ايمان داشتيد و نه عمل .
البته ممكن است همين وجه را طور ديگرى توجيه كرد كه هم وجهى جداگانه باشد ، و هم مشتمل بر استهزا نباشد ، به اينكه بگوييم : جمله « ارجعوا » امر مىكند به اينكه به دنيا برگردند ، و در آنجا ايمان واقعى و اعمال صالح كسب بكنند ، و ليكن نمىتوانند برگردند ، در نتيجه گوينده نمىخواهد منافقين و منافقات را استهزا كند ، بلكه مىخواهد بگويد : كار از كار گذشته و دستتان بجايى بند نيست .
هم چنان كه نظير اين امر در آيه زير كه آن نيز مربوط به قيامت است آمده ، مىفرمايد :
« يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ . . .
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 176 .