مگر ما در دنيا با شما نبوديم ؟ و منظورشان از اين سخن اين است كه : در دنيا در ظاهر دين با مؤمنين و مؤمنات بودند ، ( آنان نماز مىخواندند و اينان نيز مىخواندند ، و هر كار ديگرى كه مؤمنين مىكردند اينان نيز مىكردند ، با اين تفاوت كه مؤمنين و مؤمنات هر چه مىكردند براى رضاى خدا و تقرب به دو مىكردند ، و اينان هر چه مىكردند به اين انگيزه مىكردند كه با زبان شكار ، سخن گفته باشند ، تا زودتر شكار را در دام خود بيفكنند ) .
و جمله * ( « قالُوا بَلى » ) * تا آخر آيه پاسخ مؤمنين و مؤمنات است به ايشان ، كه بله ، شما با ما بوديد ، * ( « وَلكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ » ) * و ليكن شما در امتحان به هلاكت افكنديد « انفسكم » خود را ، * ( « وَتَرَبَّصْتُمْ » ) * و همواره منتظر بوديد و آرزو داشتيد دعوت دينى و متدينين گرفتار بلا و مصيبتى شوند ، * ( « وَارْتَبْتُمْ » ) * ، و در دين خود در شك و ترديد بوديد ، * ( « وَغَرَّتْكُمُ الأَمانِيُّ » ) * ، و آرزوهاى گوناگون و از آن جمله آرزوى خاموش شدن نور دين و برگشتن متدينين از دين ، شما را مغرور كرد ، * ( « حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّه » ) * ، تا آنكه امر خدا يعنى مرگ فرا رسيد ، * ( « وَغَرَّكُمْ بِاللَّه الْغَرُورُ » ) * كلمه « غرور » - به فتحه غين - به معناى شيطان است ، و معناى جمله اين است كه شيطان شما را به خدا مغرور ساخت .
و اين آيه شريفه به طورى كه ملاحظه مىفرماييد اين معنا را افاده مىكند كه زنان و مردان منافق در روز قيامت از زنان و مردان مؤمن كمك مىطلبند ، تا شايد به كمك آنان از ظلمتى كه در آنند نجات يابند ، و دستآويز و بهانه شان اين است كه آخر ما در دنيا با شما بوديم ، و سپس مىفهماند كه مردان و زنان مؤمن در پاسخشان مىگويند : درست است كه با ما بوديد ، ولى دلهايتان مطابق با ظاهر حالتان نبود ، چون شما دلهاى خود را گمراه و مفتون كرده بوديد و همواره در انتظار بلا و گرفتارى براى مسلمانان بوديد ، و در دينى كه اظهارش مىداشتيد شك و ترديد داشتيد ، آرزوهاى خام و شيطان ، شما را فريب داد ، و اين صفات خبيثه همه آفات قلب است ، پس دلهاى شما سالم نبود ، و در امروز كه روز قيامت است تنها كسانى سود مىبرند كه از دنيا با قلبى سالم آمده باشند ، هم چنان كه قرآن كريم فرمود : « يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّه بِقَلْبٍ سَلِيمٍ » « 1 » .
* ( « فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا . . . » ) *
اين آيه تتمه گفتار مردان و زنان با ايمان است ، كه در خطاب به منافقين و منافقات
هامش
( 1 ) روزى كه مال و فرزندان سودى ندهد ، مگر كسى را كه با دلى سالم نزد خدا آمده باشد . سوره شعراء ، آيه 88 و 89 .