و از آنجا به بيرون نمىآيد ، چون اين نيات منسوب به دلها است ، و دلها هم در قفسه سينه ها قرار دارد ، و اين جمله يعنى جمله * ( « وَهُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ » ) * احاطه علم خداى تعالى به نيات درونى را بيان مىكند ، هم چنان كه جمله * ( « وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » ) * احاطه بينايى آن جناب به ظواهر اعمال آنان را بيان مىكرد .
بحث روايتى
در الدر المنثور است كه احمد ، ابو داوود ، ترمذى ( وى حديث را حسن دانسته ) نسايى ، ابن مردويه ، و بيهقى ( در كتاب شعب الايمان ) ، از عرباض بن ساريه روايت كردهاند كه گفت : رسول خدا ( ص ) همواره قبل از خواب سوره هايى كه در آغازش مساله تسبيح ذكر شده مىخواند و مىفرمود : در اين سوره ها آيه اى است كه از هزار آيه بهتر است « 1 » .
مؤلف : اين روايت را از ابن ضريس از يحيى بن ابى كثير نيز از آن جناب نقل كرده « 2 » .
و در كافى به سند خود از عاصم بن حميد روايت كرده كه گفت : شخصى از على بن الحسين ( ع ) از توحيد سؤال كرد ، حضرت فرمود : خداى تعالى مىداند كه در آخر الزمان مردمى خواهند آمد اهل تعمق و تحقيق ، و به همين جهت سوره « قُلْ هُوَ اللَّه أَحَدٌ » و آيات سوره حديد تا جمله * ( « عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ » ) * را نازل كرد ، و اگر كسى بخواهد در معارف توحيد بيش از اين كنجكاوى كند هلاك و گمراه مىشود « 3 » .
و در تفسير قمى در ذيل آيه : * ( « سَبَّحَ لِلَّه ما فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ » ) * آمده كه : امام فرمود : اين همانست كه رسول خدا ( ص ) در باره اش فرمود : « اوتيت جوامع الكلم - كلمات جامع را به من دادهاند » « 4 » و در معناى جمله * ( « هُوَ الأَوَّلُ » ) * فرمود : يعنى او قبل از هر چيز بوده است ، « و الآخر » يعنى او بعد از فناى هر چيز باقى است ، * ( « وَهُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ » ) * يعنى او به ضميرها آگاه است « 5 » .
هامش
( 1 و 2 ) الدر المنثور ، ج 6 ، ص 170 .
( 3 ) اصول كافى ، ج 1 ، ص 91 ، ح 3 .
( 4 ) احتمال دارد نظر رسول خدا ( ص ) در روايت عرباض نيز همين آيه باشد .
و همچنين در ساير سوره هايى كه در آغازش مساله تسبيح ذكر شده . « مترجم » .
( 5 ) تفسير قمى ، ج 2 ، ص 350 .