خاطر نشان كرد ، و اين تكرار براى اين بود كه بهتر بفهماند مساله بازگشت به خدا مبتنى بر عموميت ملك او است ، بار اول تنها مىخواست مالكيت خدا را افاده كند ، و در نوبت دوم خواست اين ابتناء را بفهماند ، هم چنان كه در آيه اى ديگر مىبينيم مساله معاد را با مالكيت خداى تعالى با هم آورده ، مىفرمايد : « يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا يَخْفى عَلَى اللَّه مِنْهُمْ شَيْءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 1 » .
در جمله * ( « وَإِلَى اللَّه تُرْجَعُ الأُمُورُ » ) * كلمه « امور » جمع است ، و چون الف و لام بر سر دارد و به اصطلاح ادبى جمع محلى به الف و لام است ، افاده عموميت مىكند ، همانطور كه در جمله « أَلا إِلَى اللَّه تَصِيرُ الأُمُورُ » « 2 » نيز چنين است ، در نتيجه هيچ چيز نيست مگر آنكه به سوى خدا برمىگردد ، و هيچ كس نمىتواند او را از برگشتن به سوى خداى تعالى باز بدارد ، و هيچ عاملى كه آن چيز را به سوى خدا برمىگرداند به جز اختصاص ملك به خدا نيست . ساده تر بگويم : تنها عاملى كه امور را به سوى خدا بر مىگرداند ، اين است كه ملك عالم مختص به او است ، پس امر و فرمان و حكمرانى هم تنها از آن او است .
در اين جمله و همچنين در جمله * ( « وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » ) * كه قبلا بود با اينكه ممكن بود بفرمايد : « و اليه ترجع الامور » و « و هو بما تعملون بصير » لفظ اللَّه را ذكر كرد ، و شايد وجه آن اين بوده باشد كه اين دو جمله مانند يك مثل معروف دلنشين شود ، و دلها را براى تاثر از ياد روز قيامت و پاداشهاى بزرگى كه در قيامت به انفاق كنندگان در راه خدا مىدهند ، و در آيات بعد ذكرش مىآيد آماده تر سازد .
* ( « يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَهُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ » ) * « ايلاج شب در روز » و « ايلاج روز در شب » به معناى اختلافى است كه شب و روز در كوتاهى و بلندى دارند ، و اين اختلاف در دو نيم كره شمالى و جنوبى درست به عكس همند ، در فصلى كه در نيم كره شمالى شبها بلند است ، در نيم كره جنوبى كوتاه است ، و در فصلى كه در نيم كره شمالى شبها كوتاه و روزها بلند است ، در نيم كره جنوبى به عكس آن است ، و مساله اختلاف شب و روز را در كلام خداى تعالى چند بار ديديم .
و مراد از « ذات الصدور » افكار پنهانى و نيات نهفته اى است كه در سينه ها جا گرفته
هامش
( 1 ) روزى كه خلايق همه آشكار مىشوند ، و از ايشان نه ظاهرى بر خدا پوشيده مىماند و نه باطنى ، در آن روز پرسيده مىشوند : ملك در امروز از آن كيست ؟ از آن خداى واحد قهار . سوره مؤمن ، آيه 16 .
( 2 ) آگاه باش كه كارها به سوى خدا برمىگردد . سوره شورى ، آيه 53 .