است كه : خداى تعالى از آنچه در زمين فرو مىرود و نفوذ مىكند از قبيل آب باران و تخم گياهان و غير اينها آگاه است ، و نيز از آنچه كه از زمين سر بر مىآورد چون نباتات و حيوانات و آب خبر دارد ، و از آنچه كه به زمين نازل مىشود چون بارانها و اشعه اجرام نورانى و ملائكه و غيره با اطلاع است ، و از آنچه كه از زمين به طرف آسمان بالا مىرود مانند دودها و بخارها و ملائكه و اعمال بندگان با خبر است .
« * ( وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ ) * » او هر جا كه باشيد با شما است ، براى اينكه به شما احاطه دارد ، و در هيچ مكان و پوششى از او غايب نيستيد . در اينجا سؤالى پيش مىآيد ، و آن اين است كه : خداى تعالى در هر حال بر ما احاطه دارد ، و در هر زمان و مكان محيط به ما است ، با اين فرض چرا تنها مساله مكان آمده ، و چرا نفرمود : « و هو معكم اينما كنتم و فى اى زمان و اى حال كنتم - او با شما است هر جا و هر زمان و در هر حال كه باشيد » ؟
در پاسخ مىگوييم : درست است كه احاطه خداى تعالى به ما تنها احاطه مكانى نيست ، بلكه در همه احوال و اوقات نيز به ما احاطه دارد ، ليكن از آنجايى كه معروفترين ملاك در جدايى چيزى از چيزى ديگر و غايب شدنش از آن جدايى مكانى است ، و هر كس بخواهد از كسى ديگر جدا شود ، مكان خود را عوض مىكند ، از اين جهت تنها معيت مكانى را ذكر كرد ، و گرنه نسبت خداى تعالى به مكانها و زمانها و احوال يك نسبت است .
بعضى « 1 » هم گفتهاند : مراد از اين معيت ، معيت مجازى است ، كه منظور از آن احاطه علمى است .
* ( « وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » ) * اين آيه نظير فرع و نتيجه اى است كه بر مطالب قبل مترتب مىشود ، كه مىفرمود : او با شما است هر جا كه باشيد ، و او به هر چيزى عالم است ، چون نتيجه حاضر بودن او نزد مردم و جدا نشدنش از ايشان و عالم بودنش به هر چيز اين است كه بيناى به اعمال ايشان نيز باشد ، ظاهر اعمالشان را ببيند و باطن آن را كه همان نيتها و مقاصد درونى ايشان است ، ناظر باشد .
* ( « لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَإِلَى اللَّه تُرْجَعُ الأُمُورُ » ) * با اينكه در سه آيه قبل فرموده بود : * ( « لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » ) * ، در اينجا نيز آن را
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 231 .