ديگر به طور صريح و به بيانى كه نه ميتوان حمل بر مجازش كرد ، و نه حمل بر عموم مجاز ، فرموده : « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ » « 1 » چون اگر منظور از تسبيح ، تسبيح مجازى بود ، ديگر جا نداشت بفرمايد : شما تسبيح آنها را نمىفهميد ، زيرا تسبيح مجازى اين است كه : موجودى با هستى خود دلالت كند بر وجود خالق و صانعش و اين دلالتش حجتى باشد عليه منكرين صانع ، و يا اين است كه هر موجودى با زبان حال تسبيح و حمد خدا بگويد ، و اين دو نوع دلالت را همه كس مىفهمد ، و نمىبايست بفرمايد : « و ليكن شما تسبيح آنها را نمىفهميد » .
پس تسبيح تمامى موجوداتى كه در آسمانها و زمين هست تسبيح با زبان ، و تنزيه به حقيقت معناى كلمه است ، هر چند كه ما زبان آنها را نفهميم ، نفهميدن ما دليل بر اين نيست كه مثلا جمادات زبان ندارند ، قرآن كريم تصريح دارد بر اينكه تمامى موجودات زبان دارند و فرموده : « قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّه الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ » « 2 » .
* ( « وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ » ) * - يعنى خداى سبحان داراى مقامى منيع است ، به طورى كه تمامى قدرتها را در هم مىشكند ، و هيچ قدرتى نيست كه او را شكست دهد ، و حكيم است ، يعنى فعل او متقن و محكم است ، آن قدر محكم است كه هيچ عارضه اى فعل او را فاسد نمىكند ، ( و چون افعال ما در معرض فساد و تباهى نيست ) ، و نيز آن قدر متقن است كه جاى هيچ اعتراض كردنى در آن نيست .
* ( « لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » ) * از آنجايى كه در ابتداى آيه خبر مقدم بر مبتدا ذكر شده و حق كلام اين بود كه بفرمايد :
« ملك السماوات و الأرض له - ملك آسمانها و زمين از آن خدا است » ولى چنين نفرمود ، بلكه فرمود : « از آن خدا است ملك آسمانها و زمين » ، و اين عبارت انحصار را مىرساند ، در نتيجه مىفهماند كه : مالك آسمانها و زمين تنها خداست ، او به تنهايى است كه هر حكمى بخواهد در عالم مىراند ، براى اينكه پديد آورنده همه او است ، پس آنچه در آسمانها و زمين هست قيام و وجود آثار وجودش به خداست ، پس هيچ حكمى نيست مگر اينكه حاكم در آن خداست ، و هيچ ملك و سلطنتى نيست مگر آنكه صاحبش او است .
هامش
( 1 ) هيچ موجودى نيست مگر آنكه خدا را تسبيح و حمد مىگويد ، ولى شما تسبيح آنها را نمىفهميد . سوره اسرى ، آيه 44 .
( 2 ) در پاسخ گفتند : ما را آن خدايى به زبان در آورد كه تمامى موجودات را به زبان در آورده . سوره حم سجده ، آيه 20 .