برگشت ، چه بخارى از زمين بالا رفت و چه عملى از بندگان صعود كرد ، و او با شما است ، هر جا كه باشيد ، و خدا به آنچه مىكنيد بينا است ( 4 ) .
ملك آسمانها و زمين از آن او است ، و بازگشت همه امور به سوى خداست ( 5 ) .
او است كه شب را در روز فرو مىبرد ، و روز را داخل در شب مىكند ، و او بدانچه در خاطرها و دلها است آگاه است ( 6 ) .
بيان آيات
غرض اين سوره تحريك و تشويق مؤمنين به انفاق در راه خداست ، هم چنان كه تكرار امر صريح به اين معنا در خلال آياتش اشعار بدان دارد ، يك جا مىفرمايد : * ( « آمِنُوا بِاللَّه وَرَسُولِه وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيه . . . » ) * و جاى ديگر مىفرمايد : « مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّه قَرْضاً حَسَناً . . . » و باز جاى ديگر مىفرمايد : « إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّه قَرْضاً حَسَناً » و در تشويق مردم به اين عمل همين بس كه انفاق مردم را قرض دادن آنان به خداى عز اسمه دانسته ، و معلوم است كه خداى عز و جل عالىترين و مقدسترين و بهترين مطلوبست ، او هرگز خلف وعده نمىكند ، و او وعده شان داده كه اگر به وى قرض بدهند مضاعف و چند برابر بر مىگرداند ، و نيز وعده داده كه در عوض انفاقشان اجرى كريم و بسيار زياد بدهد .
و نيز اشاره كرده به اينكه اين انفاق منشاش تقوا و ايمان به رسول است ، و اثر آمرزش گناهان و داشتن دو برابر از رحمت و ملازمت با نور ، و بلكه ملحق شدن به صديقين و شهداء در نزد خداى سبحان است .
و در خلال آيات سوره معارفى هم راجع به مبدأ و معاد آمده ، و دعوت به تقوا و اخلاص ايمان و زهد دارد ، و نيز مشتمل بر مواعظى است .
و اين سوره به شهادت سياق آياتش در مدينه نازل شده .
و بعضى « 1 » از مفسرين ادعا كردهاند كه مدنى بودن اين سوره اجماعى است .
و چون تشويق و تحريك مردم به انفاق ، و اينكه انفاق قرض دادن به خدا است اين توهم را ايجاد مىكند كه مگر خدا به مال ما محتاج است ، لذا از همان آغاز سخن يعنى اولين كلمه سوره مساله نزاهت خدا از احتياج را خاطر نشان نموده ، فرموده : « آنچه در زمين و آسمانها است خدا را تسبيح مىگويند » . و نيز عده اى از اسماى حسناى خدا را كه رساننده اين نزاهت
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 164 .