آن فراهم مىسازند ، و به اين وسيله ربوبيت خود را براى آنان اثبات مىكند ، پس ربوبيت چيزى ، به جز تدبير مالك امور ملك خود را نمىباشد .
نخست مىفرمايد : * ( « أفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ » ) * كلمه « حرث » كه مصدر فعل « تحرثون » است به معناى كار كردن در زمين يعنى شخم و پاشيدن بذر است . * ( « أأَنْتُمْ تَزْرَعُونَه » ) * آيا اين شماييد كه آن را مىرويانيد و رشد مىدهيد به حدى كه دانه بدهد ؟ ( يا كار شما تنها افشاندن تخم است ) ، و ضمير « ها » در جمله « تزرعونه » به بذر و يا به زراعت بر مىگردد ، و در سابق كلمه بذر و نيز كلمه زراعت ذكر نشده بود ، تا ضمير به آن برگردد ، ولى از زمينه كلام معلوم است ( و اين تنها در اينجا نيست كه ضمير به چيزى برگشته كه در كلام نيامده ، در قرآن كريم موارد نظير آن بسيار است ) * ( « أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ » ) * ، و يا اينكه ما افشانده شما را مىرويانيم و نمو مىدهيم ، تا به حدى كه كامل شود ، و دانه دهد ، * ( « لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناه حُطاماً » ) * و اگر نمىخواستيم شما را روزى دهيم ، و زراعت را به ثمر برسانيم ، مىتوانستيم آن را گياهى به درد نخور كرده ، قبل از رسيدن به ثمر بخشكانيم ، و با وزش بادها خرد و متلاشى كنيم ، « فظلتم » آن وقت است كه از سرنوشت خود « تفكهون » تعجب مىكرديد ، و از آفتى كه به زراعتتان رسيده افسوس مىخورديد ، و ماجرا را براى يكديگر بازگو نموده مىگفتيد : * ( « إِنَّا لَمُغْرَمُونَ » ) * ، به راستى در غرامت و خسارت سنگينى واقع شديم ، مالمان از دست رفت ، و وقتمان تلف شد ، و زحماتمان هدر گشت ، * ( « بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ » ) * ، همه اينها به جهنم ، اين را چه كنيم كه ديگر چيزى نداريم بخوريم ، و يا بفروشيم و حوايج زندگى خود را فراهم سازيم .
در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه : چطور در اين آيه زراعت را از مردم نفى كرده و به خدا نسبت داده ، با اينكه دخالت مردم و اسباب طبيعى در رويش و نمو زرع قابل انكار نيست ؟
در پاسخ مىگوييم هم آن درست است ، و هم اين ، و هيچ منافاتى در بين نيست ، چون زمينه گفتار اين نيست كه بخواهد تاثير عوامل طبيعى را انكار كند ، بلكه مىخواهد بفرمايد : آيا تاثير اين اسباب از خود آنها است و يا از خدا است ؟ و اثبات كند كه اگر اسباب طبيعى سببيت و تاثيرى دارند ، خدا اين موهبت را به آنها داده ، و همچنين خود اسباب را خدا آفريده ، و نيز اسباب و عواملى كه اين اسباب را پديد مىآورند ، هم خودشان و هم اثرشان آفريده خدا هستند ، و بالأخره سر نخ تمامى اثرها و مؤثرها به خدا منتهى مىگردد .
* ( « أفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ ) * . . . * ( فَلَوْ لا تَشْكُرُونَ » ) * كلمه « مزن » به معناى ابر است ، و جمله « * ( فَلَوْ لا تَشْكُرُونَ ) * - پس چرا شكر
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 234
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٣٤