نخواهد ، و هيچ عملى نكند ، مگر بر وفق اراده مولايش ، و اين همان داخل شدن در تحت ولايت خدا است ، پس چنين كسانى اولياء اللَّه نيز هستند ، و اولياء اللَّه تنها همين طايفهاند .
* ( « فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ » ) * - يعنى هر يك نفر از اين مقربين در يك جنت نعيم خواهد بود ، در نتيجه همه آنان در جنات النعيم هستند ، آوردن « جنات » به صيغه جمع به اين اعتبار بوده ، ممكن هم هست به اين اعتبار باشد كه هر يك نفر از مقربين در جنتهاى نعيم باشد ، و ليكن اين احتمال از اين نظر بعيد است كه در آخر سوره صريحا مىفرمايد : مقربين هر يك در يك جنتند : « فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ » « 1 » .
در سابق هم مكرر گفتيم كه نعيم عبارت است از ولايت و جنت نعيم عبارت است از جنت ولايت ، و اين نكته با مطلب چند سطر قبل ما هم تناسب دارد كه گفتيم : « و اين همان داخل شدن به ولايت خدا است » .
* ( « ثُلَّةٌ مِنَ الأَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِنَ الآخِرِينَ » ) * كلمه « ثلة » - به طورى كه گفتهاند « 2 » - به معناى جماعت بسيار انبوه است ، و مراد از كلمه « اولين » امتهاى گذشته انبياى سلف است ، و مراد از كلمه « آخرين » امت اسلام است ، چون معهود از كلام خدا همين است ، كه هر جا سخن از اولين و آخرين گفته منظورش از اولين ، امتهاى گذشته ، و از آخرين امت اسلام است ، مانند آيه اى كه در همين سوره مىآيد و مىفرمايد : * ( « أإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أوَ آباؤُنَا الأَوَّلُونَ قُلْ إِنَّ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ » ) * ، بنا بر اين معناى آيه مورد بحث اين شد كه : مقربين از امتهاى گذشته جمعيت بسيارى بودند ، و از اين امت جمعيت كمترى .
با بيانى كه گذشت اين معنا روشن شد اينكه : بعضى « 3 » از مفسرين گفتهاند مراد از اولين مسلمانان صدر اول اسلام ، و مراد از آخرين مسلمانان آخر اين امت است تفسير صحيحى نيست .
* ( « عَلى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ مُتَّكِئِينَ عَلَيْها مُتَقابِلِينَ » ) * كلمه « وضن » به معناى بافتن است . بعضى « 4 » هم گفتهاند : هر بافتنى را وضن نمىگويند ، بلكه تنها بافتن زره را وضن مىگويند ، و اگر در اينجا بافتن « تخت را وضن
هامش
( 1 ) سوره واقعه ، آيه 89 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 134 .
( 3 و 4 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 135 .