* ( « أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ » ) * اشاره با كلمه « اولئك » به سابقين است ، و جمله « اولئك المقربون » مبتدا و خبر ، و جمله اى استينافى و ابتدايى است و ربطى به ما قبل ندارد .
ولى بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : جمله مذكور كه مركب از مبتدا و خبر است ، خود خبرى است براى كلمه سابقون .
بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : « اولئك » مبتدا ، و مقربون صفت آن ، و خبرش جمله « فى جنات النعيم » است ، ( بنا بر اينكه مبتدا و خبر باشد معنايش اين مىشود كه اينان مقربان درگاه خدايند ، و در جنات نعيم هستند ، و بنا بر وجه دوم معنايش اين مىشود كه سابقون همين مقربين هستند كه در جنات نعيمند . و بنا بر وجه سوم معنايش اين مىشود كه اين مقربين در جنات نعيمند ) ، ولى از اين سه احتمال اولين وجه از نظر سياق كه نخست مردم را سه قسم مىكند ، و سپس مال كار هر يك را به تفصيل شرح مىدهد سازگارتر و موجه تر است « 3 » .
و مساله قرب و بعد دو معناى نسبى هستند كه اجسام به حسب نسبت مكانى به آن دو متصف مىشوند ، ( مىگوييم فلان چيز به ما نزديك و آن ديگرى از ما دور است ) ، ولى در استعمال آن توسعه اى داده ، در زمان و غير زمان هم استعمال كردهاند ، مثلا مىگويند فردا به امروز نزديكتر است تا پس فردا ، و يا مىگويند عدد چهار به عدد سه نزديكتر است تا عدد پنج ، و يا رنگ سبز به رنگ سياه نزديكتر از رنگ قرمز است ، و باز توسعه بيشترى به استعمال آن داده ، از اجسام و جسمانيات تجاوز كرده معانى و حقايق را هم با آن دو توصيف كردهاند ( مثلا فرمودهاند مسلمان بخيل دور تر از كافر سخى است به نجات ، و به عكس كافر سخى نزديكتر به نجات است از مسلمان بخيل ) .
حتى كلمه « قرب » در مورد خداى تعالى به خاطر احاطه اى كه به هر چيز دارد ، استعمال شده ، خود خداى تعالى فرموده : « وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ » « 4 » و يا فرموده :
هامش
( 1 و 2 ) تفسير ابى السعود ، ج 8 ، ص 190 .
( 3 ) چون گفتيم از جمله مورد بحث شروع به تفصيل مال كار هر يك از آن سه طايفه شده ، پس بايد جمله را استينافى و ابتدايى گرفت ، كه وجه اول هم همين است ، به خلاف وجه دوم كه جمله را خبر براى مبتدايى مىگرفت ، كه در فراز قبل قرار داشت ، و به خلاف وجه سوم كه آن نيز جمله را تتمه مطلبى مىگرفت كه گويا قبلا آغاز شده . « مترجم » .
( 4 ) و چون بندگانم سراغ مرا از تو مىگيرند من نزديكم . سوره بقره ، آيه 186 .