البته از اين آيه شريفه تنها اين مقدار استفاده مىشود كه احسان بنده بدون تلافى و جبران نيست ، خداوند پاداش آن را به احسانى نظير آن مىدهد . و اما نكته ديگرى كه از آيات ديگر استفاده مىشود كه احسان خدا بيش از احسان بنده است ، و اضافه بر جزاى اعمال او است ، در اين آيات متعرضش نشده ، مگر اينكه بگوييم : احسان از ناحيه خداى تعالى وقتى تمام مىشود كه بيشتر از احسانى باشد كه محسنين و نيكوكاران در راه او مىكنند ، پس جمله « الا الاحسان » دلالت بر اين زيادتى هم دارد .
* ( « وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ » ) * ضمير تثنيه به دو جنتى بر مىگردد كه در آيات گذشته توصيف شد ، و معناى جمله « من دونهما » اين است كه : دو بهشت ديگر نيز هست كه هر چند محتوى و نعمتهايى كه در آنها است شبيه دو بهشت اول است ، ولى از نظر درجه فضل و شرف پايينتر از آن دو است ، در سابق هم گفتيم كه : آن دو بهشت مخصوص اهل اخلاص است ، كه ترسشان از عذاب خدا و از فوت ثوابهاى او نيست ، بلكه از مقام او است ، پس اين دو بهشت مخصوص مؤمنينى است كه درجه ايمانشان پايينتر از درجه ايمان اهل اخلاص است ، مؤمنينى كه خداى سبحان را به اين جهت عبادت مىكنند كه از آتش او مىترسند ، و يا به ثواب و بهشت او طمع دارند ، و اين دسته از مؤمنين همان اصحاب يمين در سوره واقعهاند .
بعضى « 1 » از مفسرين جمله « من دونهما » را به نزديكى دو بهشت اول معنا كردهاند ، و اگر چنين باشد از سياق استفاده مىشود كه اين دو بهشت هم از آن صاحبان دو بهشت اول است . بلكه بعضى « 2 » ادعا كردهاند كه اين دو بهشت افضل و بهتر از دو بهشت سابقند ، و صفاتى كه در آن دو بود به درجه عالىترى در اين دو بهشت هست .
ليكن خواننده عزيز اگر در بيان سابق ما كه در ذيل آيه * ( « وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّه جَنَّتانِ » ) * داشتيم دقت فرمايد ، و نيز آيات سوره واقعه را در نظر بگيرد ، كه اهل بهشت را دو صنف مىكند ، يكى مقربين كه اهل اخلاصند ، و يكى هم اصحاب يمين ، آن وقت متوجه مىشود كه وجه قبلى قوىتر است .
* ( « مُدْهامَّتانِ » ) * كلمه « ادهيمام » كه مصدر باب افعيلال است ، از ثلاثى مجرد « دهمة » گرفته شده ، و دهمة به معناى سبز پر رنگ است ، به طورى كه از شدت سبزى رنگش متمايل به سياهى شده
هامش
( 1 و 2 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 121 .