بود به رفع ، خواست تا بفهماند زمين پايين و آسمان بالا است ، چون در عرب هر افتاده و پست را وضيع مىگويند ، و اين خود لطافتى در تعبير است .
* ( « فِيها فاكِهَةٌ وَالنَّخْلُ ذاتُ الأَكْمامِ » ) * مراد از « فاكهة » ميوه هاى غير خرما است ، و كلمه « اكمام » جمع « كم » - به ضمه كاف و كسره آن و تشديد ميم - است كه منظور از آن غلاف خرما است ، كه آن را طلع نيز مىگويند ، و اما آستين پيراهن و هر جامه ديگر كه آن را نيز كم مىگويند تنها به ضمه كاف و تشديد ميم تلفظ مىشود ، و به كسره كاف به اين معنا نمىآيد - اينطور گفتهاند « 1 » .
* ( « وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحانُ » ) * كلمه « حب - دانه » عطف است بر كلمه « فاكهة » و تقدير كلام « و فيها الحب و الريحان » است ، يعنى در زمين دانه و ريحان نيز هست ، و منظور از دانه هر چيزى است كه قوت و غذا از آن درست شود ، مانند گندم و جو و برنج و غيره ، و كلمه « عصف » به معناى غلاف و پوسته دانه هاى مذكور است ، كه در فارسى آن را سبوس گويند . البته بعضى « 2 » آن را به برگ مطلق زراعت و بعضى « 3 » ديگر به برگ خشك زراعت تفسير كردهاند ، و كلمه « ريحان » به معناى همه گياهان معطر ( چون نعناء و مرزه و ريحان فارسى و آويشن و پونه و امثال اينها ) است .
* ( « فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ » ) * كلمه « آلاء » جمع الى ( بر وزن شنى ) است ، كه به معناى نعمت است ، و خطاب در آيه متوجه عموم جن و انس است ، به دليل اينكه در آيات بعد كه مىفرمايد : * ( « سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّه الثَّقَلانِ » ) * و « يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ . . . » ، و « يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ . . . » ، صريحا خطاب را متوجه جن و انس كرده .
پس نبايد به گفته بعضى « 4 » از مفسرين گوش داد كه گفتهاند : خطاب در آيه متوجه مرد و زن از بنى آدم است . و يا بعضى « 5 » ديگر گفتهاند : خطاب در « ربكما » در حقيقت دو خطاب به يك طايفه است ، و دو بار انسان را خطاب كرده فرموده « ربك ربك » يعنى اى انسان به كدام يك از نعمتهاى پروردگارت پروردگارت تكذيب مىكنى . مثل اينكه به دو پليس دستور دهند : « اضربا عنقه - بزنيد گردنش را » كه در حقيقت به منزله آن است كه گفته
هامش
( 1 و 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 103 .
( 4 و 5 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 104 .