و اين اشتباه است كه بعضى پنداشتهاند كه : به اين نحو جواب دادن مصادره به مطلوب ( و عين ادعا را دليل قرار دادن ) است ، كه در قواعد استدلال ممنوع است ، بيان اين مصادره چنين است كه سؤال از اين كه چرا خداوند ايشان را به خاطر جرائمشان با آتش كيفر مىدهد ؟ كه در حقيقت سؤال از علت چنين تقدير است ، در معنا اين است كه سؤال شده باشد : چرا خداوند مجازات با آتش را براى مجرمين تقدير كرد ؟ و معناى جواب عين همين سؤال است ، چون مىفرمايد : خدا آتش را براى مجازات مجرمين مقدر كرده .
و يا معناى سؤال اين است كه : چرا خدا مجرمين را داخل آتش مىكند ؟ و معناى جواب اين است كه : براى اينكه خدا آنان را داخل آتش مىكند ، و اين همان مصادره و عين مدعا را دليل و عين سؤال را جواب قرار دادن است .
و بيان خطا بودن اين پندار اين است كه : بين كارهاى ما و كارهاى خداى تعالى فرق هست ، ما در كارهاى خود تابع اصول و قوانين كليه اى هستيم كه از عالم خارج و وجود عينى موجودات انتزاع شده ، و اين قوانين حاكم بر ما هستند ، و اراده و افعال ما را محكوم خود دارند ، اما وقتى به علت گرسنگى ، غذا و به علت تشنگى ، آب مىخوريم ، منظورمان از خوردن سير شدن ، و از نوشيدن سيراب شدن است چون اين قانون كلى را از خارج گرفتهايم ، كه غذا خوردن انسان را سير مىكند ، و آب نوشيدن سيرابى در پى دارد ، و وقتى هم بپرسيم چرا مىخورى جواب همين خواهد بود كه مىخواهم سير شوم .
و كوتاه سخن اينكه : افعال ما تابع قواعدى كلى و ضوابطى عمومى است ، كه از وجود خارجى انتزاع مىشود ، و اما افعال خداى تعالى اينطور نيست ، بلكه فعل او عين وجود عينى خارجى است ، و اصول و ضوابط كلى عقلى از فعل او گرفته مىشود ، و بعد از فعل او است .
و خلاصه بعد از آنكه خدا عالمى آفريد ، و نظامى در آن جارى ساخت ، ما از آن نظام قوانينى كلى اتخاذ مىكنيم ، پس قوانين ما بعد از فعل خدا و محكوم به حكم خدا است ، نه اينكه آن ضوابط و قوانين حاكم بر فعل خدا ، و جلوتر از آن باشد ، و به همين جهت است كه فرموده : « لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ » « 1 » و نيز فرموده : « إِنَّ اللَّه يَفْعَلُ ما يَشاءُ » « 2 » و نيز فرموده : « الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ » « 3 » .
هامش
( 1 ) از آنچه او مىكند بازخواست نمىشود ، بلكه اين مردمند كه بازخواست خواهند شد . سوره انبياء ، آيه 23 .
( 2 ) خدا هر چه بخواهد مىكند . سوره حج ، آيه 18 .
( 3 ) حق از ناحيه پروردگار تو است . آل عمران ، آيه 60 .