شجاعت و شفقت بر ضعفا باشد و اشاره با كلمه « اولئكم » به اقوامى است كه اخبارشان ذكر شده ، يعنى قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و آل فرعون . و استفهام در آيه انكارى است .
و معناى آيه چنين است : آنهايى كه از شما كفر مىورزند بهتر از اين امتها كه به عذاب خدا هلاك شدند نيستند ، تا آنان مشمول عذاب بشوند ، و اينان نشوند .
و ممكن است خطاب در جمله « أكفاركم » به عموم مسلمانان و كفار نباشد ، بلكه تنها به كفار باشد ، به اين عنايت كه كفار ، قوم رسول خدا ( ص ) بودند ، و معلوم است كه كفار در ميان كفار بودند ، چون خود آنان بودهاند ، و از اين جهت فرموده : كفار شما .
و ظاهرا جمله * ( « أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ » ) * نيز اين است كه : خطاب در آن به عموم مسلمانان و كفار باشد ، و كلمه « زبر » جمع زبور است ، و زبور به معناى كتاب است . ولى بعضىها « 1 » گفتهاند : مراد از زبر كتابهاى آسمانى است ، كه بر انبيا ( ع ) نازل شد .
و معناى آيه اين است كه : نه ، آن طور نمىپرسيم ، بلكه مىپرسيم آيا در كتب آسمانى از ناحيه خدا سندى نوشته شده كه شما ايمن از عذاب و بازخواست هستيد هر چند كه كافر باشيد و هر جرمى را مرتكب شويد ؟ ! * ( « أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ » ) * كلمه « جميع » به معناى مجموع است ، و مراد از آن يكى شدن مجتمع آنان از حيث اراده و عمل است ، و كلمه « انتصار » به معناى انتقام ، و يا به معناى يارى كردن يكديگر است ، هم چنان كه در قرآن آنجا كه گفتگوى مردم در قيامت را حكايت مىكند فرموده : « ما لَكُمْ لا تَناصَرُونَ » « 2 » .
و معناى آيه اين است كه : نه ، بلكه مىپرسيم آيا كفار مىگويند ما مردمى هستيم مجتمع و متحد كه از هر كسى كه بخواهد به ما صدمه اى وارد آورد انتقام مىگيريم ؟ و يا اين است كه ما يكديگر را يارى مىكنيم و شكست نمىخوريم ؟
* ( « سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ » ) * الف و لام در كلمه « الجمع » الف و لام عهد ذكرى است ، مىفهماند گفتار در باره همان جمعى است كه قبلا ذكر شده بود ، و الف و لام در كلمه « الدبر » الف و لام جنس
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 92 .
( 2 ) چرا يكديگر را يارى نمىكنيد . سوره صافات ، آيه 25 .