است ، و معناى « تولى دبر » پشت به جنگ كردن و عقبگرد كردن است ، و معناى آيه اين است كه : همين جمعيتى كه به آن مىبالند به زودى شكست خورده و عقبگرد مىكنند و پا به فرار مىگذارند .
و در اين آيه از شكست كفار و تفرق جمعيت آنان پيشگويى مىكند ، و دلالت دارد بر اينكه اين شكست و مغلوبيت ايشان در جنگى واقع خواهد شد كه خودشان به راه مىاندازند ، و همين طور هم شد ، يعنى جنگ بدر پيش آمده و كفار شكست خوردند ، و اين خود يكى از پيشگوييهاى قرآن كريم است .
* ( « بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ » ) * كلمه « أدهى » اسم تفضيل از دهاء است ، و « دهاء » عبارت است از بلاى عظيم و سختى كه راهى براى نجات از آن نباشد ، پس « ادهى » به معناى بلايى است عظيمتر ، و همچنين كلمه « أمر » اسم تفضيل از مرارت ( تلخى ) است ، كه ضد حلاوت ( شيرينى ) است ، و در آيه شريفه از تهديد به شكست و عذاب دنيوى اعراض شده ، تهديدشان مىكند به اينكه به زودى در قيامت بلايى عظيمتر و تلختر از شكست به سرشان خواهد آمد ، و قبلا هم در آغاز خبرهاى تهديدآميز مساله قيامت ذكر شده بود ، و گفتار در اين جمله ترقى او را مىرساند .
و معناى آيه اين است كه : تمامى عقوبت آنان در شكست و عذاب دنيوى خلاصه نمىشود ، بلكه عقوبتى كه در قيامت دارند و قبلا هم بدان اشاره كرده بوديم كه موعد ايشان است عظيمتر از هر داهيه و عذاب ، و تلختر از هر تلخى ديگر است .
* ( « إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ » ) * كلمه « سعر » جمع سعير است ، و « سعير » به معناى آتش شعله ور است ، و در اين آيه مطلب آيه قبل تعليل شده ، و در نتيجه معناى مجموع دو آيه چنين مىشود : علت اينكه گفتيم قيامت بلايى عظيمتر و تلختر است اين است كه ايشان مجرمند ، و مجرمين از نظر موطن سعادت يعنى بهشت در ضلالتند ، و در عوض در آتشى شعله ور قرار دارند .
* ( « يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ » ) * كلمه « سحب » كه مصدر فعل مجهول « يسحبون » است به معناى اين است كه انسانى را با صورت روى زمين بكشند ، و كلمه « يوم » ظرفى است براى جمله * ( « فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ » ) * ، و كلمه « سقر » يكى از اسامى جهنم است ، و « مس كردن سقر » به اين است كه : سقر با حرارت و عذابش به ايشان برسد .
و معناى آيه اين است كه : اينكه گفتيم مجرمين از نظر رسيدن به منزلگاه سعادت در
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 139
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٣٩