از ميان اين دسته از اخبار سرگذشت قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و آل فرعون را اختصاص به ذكر داد ، و مشركين عرب را با ياد آن اقوام تذكر داد ، و بار ديگر اجمالى از آنچه سابقا از وضع آنان و سرانجام امرشان بيان كرده بود تذكر مىدهد ، تا بدانند در اثر تكذيبشان به آيات خدا و فرستادگان او چه عذاب اليم و عقابهايى در پى دارند ، تا آيه شريفه « وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الأَنْباءِ ما فِيه مُزْدَجَرٌ » را بيان كرده باشد .
و به منظور اينكه تقرير داستانها و نتيجه گيرى از آنها را تاكيد كرده باشد ، و شنوندگان بيشتر تحت تاثير قرار گرفته ، و اين اندرزها بيشتر در دلها جاىگير شود ، دنبال هر يك از قصه ها اين جمله را تكرار كرد كه : * ( « فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ » ) * ، و همين تاكيد را با ذكر غرض از انذار و تخويف دو برابر نموده ، فرمود : * ( « وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ » ) * .
* ( « كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ » ) * در اين آيه كلمه تكذيب دو بار آمده ، اولى به منزله انجام دادن دومى است ، و معنايش « فعلت التكذيب » است ، و جمله * ( « فَكَذَّبُوا عَبْدَنا » ) * آن را تفسير مىكند ، و اين تعبير نظير تعبير در آيه « وَنادى نُوحٌ رَبَّه فَقالَ » « 1 » است ، كه اول مىفرمايد نوح پروردگار خود را صدا زد ، و بار دوم مىفرمايد پس بگفت . . .
بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند : مراد از تكذيب اول تكذيب مطلق پيامبران ، و مراد از تكذيب دوم تكذيب خصوص نوح است ، چون از آيه شريفه « كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ » « 3 » بر مىآيد كه قوم نوح مطلق پيامبران را تكذيب مىكردند ، بنا بر اين معناى آيه مورد بحث اين است كه قوم نوح همه رسولان را تكذيب مىكردند ، و در نتيجه نوح را هم تكذيب كردند ، و اين سخن توجيه خوبى است . بعضى « 4 » ديگر گفتهاند : مراد از اينكه با حرف « فاء » تكذيب دوم را متفرع بر تكذيب اول كرد ، اين است كه اشاره كند به اينكه تكذيب قوم نوح يكى پس از ديگرى و در تمامى طول زمان دعوت آن جناب بوده ، هر قرنى كه از آنان منقرض مىشد و قرنى ديگر روى كار مىآمد ، آنها نيز وى را تكذيب مىكردند . ليكن اين معنا از ظاهر آيه بعيد است .
نظير اين توجيه در دورى از ظاهر آيه گفتار بعضى « 5 » ديگر است كه گفتهاند : مراد از
هامش
( 1 ) سوره هود ، آيه 45 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 81 .
( 3 ) سوره شعراء ، آيه 105 .
( 4 و 5 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 81 .