ناحيه عالم بود و يا از ناحيه خداى سبحان ، اما از ناحيه عالم ، كه مىبينيم هيچ موجودى در عالم دلالت بر خالقيت بتها و مخلوقيت خودش براى آنها ندارد ، حتى به طور شركت ، كه جمله * ( « أَرُونِي ما ذا خَلَقُوا مِنَ الأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ » ) * اين شق مساله را بيان مىكند ، و اما از ناحيه خداى سبحان ، اگر دليلى مىبود ، قطعا در كتابى از كتب آسمانى كه از ناحيه او نازل شده ديده مىشد ، و آيه اى از آيات آن كتب مىگفت كه خدا به ربوبيت بتها اعتراف دارد و جايز مىداند كه مردم آنها را بپرستند و معبود و خداى خود بگيرند ، و ما مىبينيم كه چنين پيامى از ناحيه خدا نازل نشده و خود مشركين هم به اين اعتراف دارند و جمله * ( « أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْه » ) * اين شق ديگر را بيان مىكند .
و اگر در مقام خالق نبودن بتها در زمين تعبير كرد به اينكه : « به من نشان دهيد ببينم چه موجودى را در زمين خلق كردهاند » و نفرمود : « به من خبر دهيد ببينم ، آيا بتها در خلقت زمين شركت دارند » و نيز در خصوص آسمانها تعبير كرد به اينكه : « و يا در خلقت آسمانها شركت دارند » ، و نفرمود : « به من خبر دهيد و يا نشان دهيد ، ببينيم چه چيز در آسمانها خلق كردهاند » ، براى اين بود كه مراد از كلمه « ارض » - به طورى كه سياق احتجاج ، بر آن دلالت دارد - عالم ارضى است ، يعنى زمين و هر چه در آن و بر روى آن هست ، و مراد از آسمانها نيز عالم سماوى است ، كه مشتمل است بر آسمانها ، و آنچه كه در آسمانها و بر آسمان است .
پس بنا بر اين ، اينكه فرمود : * ( « ما ذا خَلَقُوا مِنَ الأَرْضِ » ) * در معناى اين است كه فرموده باشد : آيا در زمين شركت دارند ؟ اگر داشته باشند لا بد پاره اى از آن را خلق كردهاند . و همچنين جمله « * ( أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ ) * » در معناى اين است كه : فرموده باشد : « و يا چه چيزى از آسمانها خلق كردهاند ؟ » . كه در جانب زمين اكتفاء كرد ، به ذكر خلق ، تا اشاره كرده باشد به اينكه به طور كلى ربوبيت جز با خلقت تصور ندارد .
* ( « أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْه » ) * - يعنى بلكه ( و يا ) كتابى در جواز شرك و اعتراف به ربوبيت آلهه آنان نازل كردهايم ، و مشركين به استناد آن ، شرك ورزيدند ، و خلاصه حجتى ظاهر از كتاب دارند بر اينكه آلهه آنان با ما شريكند ؟
در اين جمله فرمود : * ( « أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً » ) * و نفرمود : « ام لهم كتاب » و يا عبارتى نظير آن ، تا نفى و انكار را بهتر برساند ، چون عبارت دومى انكار وجود كتاب است ، ولى عبارت اولى انكار وجود آن از ناحيه كسى است كه اگر كتابى نازل شود از ناحيه او نازل مىشود .
پس از آنچه گذشت روشن گرديد كه ضمير جمع در « اتيناهم » و نيز در « * ( فَهُمْ عَلى
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 77
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٧٧