و يكى ديگر پايين آيد » . ولى در تصور اينكه آنان چه مىخواهند بگويند ، البته در تصور صحيح آن تامل است .
* ( « وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِه » ) * - سياق اقتضا مىكند كه مراد از « زوال » در اينجا مشرف شدن بر زوال است ، چون خود زوال كه با امساك جمع نمىشود . و خلاصه ، معناى آيه اين است كه : سوگند مىخورم كه اگر آسمانها و زمين مشرف بر فرو ريختن شوند ، احدى بعد از خدا وجود ندارد كه از فرو ريختن آنها جلوگيرى به عمل آورد ، براى اينكه غير از او كسى نيست كه افاضه وجود كند .
ممكن هم هست مراد از « زوال » معناى حقيقىاش باشد ، ولى مراد از « امساك » قدرت بر امساك باشد . و معلوم شد كه كلمه « من » اولى زايده است و تنها خاصيت تاكيد را دارد ، و « من » دومى ابتدايى است ، و ضمير در « من بعده » به خداى تعالى برمىگردد .
بعضى « 1 » هم گفتهاند : « به كلمه زوال برمىگردد ، كه از معناى » تزولا « استفاده مىشود » .
* ( « إِنَّه كانَ حَلِيماً غَفُوراً » ) * - پس خداى تعالى به خاطر اينكه حليم است ، در هيچ كارى عجله نمىكند ، و به خاطر اينكه آمرزنده است ، جهات عدمى هر چيزى را پنهان مىدارد ، و مقتضاى اين دو اسم اين است كه آسمانها و زمين را از اينكه مشرف به زوال شوند ، تا مدتى معين جلوگير شود .
صاحب كتاب « ارشاد العقل السليم » گفته : خدا حليم و غفور است ، يعنى در عقوبتى كه جنايات بشر مستوجب آن است عجله نمىكند ، و لذا مىبينيد كه آسمانها و زمين را هم چنان نگه داشته ، با اينكه جا داشت به خاطر آن جنايات فرو ريزند ، هم چنان كه خود خداى تعالى در اين باره فرموده : « تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْه وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ » « 2 » .
* ( « وَأَقْسَمُوا بِاللَّه جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً » ) * راغب مىگويد : كلمه « جهد » به فتحه جيم - و « جهد » - به ضمه جيم - به معناى طاقت و مشقت است . تا آنجا كه مىگويد : و خداى تعالى فرموده : * ( « وَأَقْسَمُوا بِاللَّه جَهْدَ أَيْمانِهِمْ » ) * يعنى سوگند خوردند به خدا و سعى كردند كه سوگند خود را تا آنجا كه در وسع و طاقتشان هست پايدار و مؤكد كنند « 3 » .
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 22 ، ص 204 .
( 2 ) نزديك است آسمانها از آن پاره پاره و زمين متلاشى شود . سوره مريم ، آيه 90 .
( 3 ) مفردات راغب ، ماده « جهد » .