رسول خدا ( ص ) گرديد . و گويا فرموده : وقتى آيات خداى تعالى ظاهر و روشن است ، ديگر قابل انكار نيست ، و از جمله آنها يكى آن آياتى است كه در آثار گذشتگان هست و به زبان بىزبانى از هلاكت صاحبانش خبر مىدهد ، و اين مردم آن آثار را ديدهاند ، ولى در آن به نظر عبرت نمىنگرند تا بفهمند گذشتگان با اينكه قويتر از ايشان بودند ، هم از نظر مقدار و هم از جهت كيفيت ، مع ذلك قدرتشان و فرحى كه از علم و قدرت خود داشتند ، سودى به حالشان نداد .
* ( « فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ . . . » ) *
ضميرهاى هفتگانه جمع كه در اين آيه است ، همه به اقوام قبل از مشركين معاصر رسول خدا برمىگردد . مراد از جمله « * ( بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ ) * » اطلاعاتى است كه از زينت زندگى دنيا و فنون تدبيرى است كه براى به دست آوردن آن داشتند ، و خداى سبحان اين فنون تدبير را « علم » ناميده ، تا بفهماند غير از آن علمى نداشتند ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده :
« يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ » « 1 » و نيز فرموده : « فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » « 2 » .
و مراد از فرحشان از علمى كه دارند ، غرور و خودپسندى ناشى از زرنگى و علم ظاهرى است كه در اداره زندگى خود دارند . و خودباختگى در مقابل اين اطلاعات و زرنگىها ، باعث شد كه از معارف حقيقى كه به وسيله رسولان خدا عرضه مىشود ، اعراض كنند و آن را چيزى به حساب نياورند و مسخره كنند و به همين جهت دنبال جمله * ( « فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » ) * فرمود : * ( « وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِه يَسْتَهْزِؤُنَ » ) * .
و در معناى جمله * ( « فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » ) * اقوال ديگرى نيز هست :
يكى « 3 » اينكه : مراد از * ( « بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » ) * عقايد فاسد و آراى باطلى است كه داشتند و آن را از نادانى علم ناميدند ، و به همان عقايد و آراى باطل خوشحالى مىكردند و بدين جهت علم انبيا را تحقير مىنمودند . ولى خواننده عزيز خودش متوجه است ، كه اين مفسر تصويرى براى آيه كرده كه هيچ دليلى بر آن دلالت نمىكند .
يكى « 4 » ديگر اينكه : مراد از علم ، علوم فلسفه يونان و دهرى مسلكان است كه دارندگان
هامش
( 1 ) تنها ظاهرى از زندگى دنيا را مىدانند و اما از آخرت غافلند . سوره روم ، آيه 7 .
( 2 ) پس ديگر به اينان مپرداز كه از ذكر ما رويگرداندهاند و به جز زندگى دنيا نمىخواهند ، چون علمشان همين مقدار است . سوره نجم ، آيه 29 و 30 .
( 3 و 4 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 91 .