* ( « قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ » ) * سياق آيه و ما قبل آن اشعار دارد كه كفار اين سخن را بعد از شنيدن آن پاسخ مىگويند ، در حالى كه در آتش قرار دارند ، به دليل اينكه در آخرش مىگويند : « * ( فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ ) * - آيا راهى هست كه ما از آتش بيرون شويم ؟ » .
كفار قبل از اين التماس ، نخست اعتراف به گناه مىكنند و اين خود نوعى سبب خواهى و توسل است ، براى نجات از عذاب ، اما « وَلاتَ حِينَ مَناصٍ » وقتى اين تشبثات را مىكنند كه كار از كار گذشته ، براى اينكه تا چندى كه در دنيا بودند نسبت به مساله معاد در شك بودند و ايمانى به بازگشت به سوى خدا نداشتند و به همين جهت آن را انكار نموده و روز حساب را فراموش كردند . و همين فراموشى روز حساب باعث افسار گسيختگى ايشان در گناهان شد كه بدون هيچ پروايى به سوى گناهان شتافتند . آرى فراموشى روز جزا كليد تمامى گناهان و گمراهىها است ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ » « 1 » .
آن گاه وقتى خداوند قبض روحشان كرد كه به حساب اماته اى بعد از اماته اى ديگر بود ، و سپس زنده شان كرد ، كه احيايى بعد از احياى ديگر بود ، آن وقت شك و ترديدشان در باره بعث و برگشتن به سوى خدا از بين رفت ، چون بقاى بعد از مرگ و حيات بعد از حيات را عينا ديدند ، با اينكه در دنيا مردن را فنا و نابودى مىپنداشتند ، و مىگفتند : « إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا ( نَمُوتُ وَنَحْيا ) وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ » « 2 » .
و كوتاه سخن آنكه : در آن روز با حاصل شدن يقين ، شك و ترديدى برايشان نمىماند ، ولى گناهان و نافرمانيها باقى مانده است و به همين جهت است كه براى خلاصى از عذاب يك بار متوسل به اعتراف به يقين خود مىشوند كه خدايا ديگر شك و ترديد نداريم و يقين پيدا كرديم و قرآن اين اعترافشان را چنين حكايت مىكند : « وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ » « 3 » و بارى ديگر
هامش
( 1 ) آنهايى كه از راه خدا گمراه شدند عذابى سخت دارند ، به خاطر اينكه روز حساب را فراموش كردند . سوره ص ، آيه 26 .
( 2 ) زندگى به جز همين زندگى دنيايى ما نيست ، و ما هرگز مبعوث نخواهيم شد . سوره انعام ، آيه 29 .
( 3 ) و اگر مجرمين را ببينى كه در آن روز نزد پروردگارشان سرها به زير افكنده مىگويند :
پروردگارا به عيان ديديم و شنيديم ، حال ما را برگردان تا عمل صالح كنيم كه ديگر صاحب يقين شديم .
سوره الم سجده ، آيه 12 .