اين آيه رد سخن ايشان و اثبات اين معنا است كه نعمت مزبور فتنه اى است كه با آن امتحان مىشوند ، مىفرمايد : اگر اين نعمتها كه در دست دارند ، با هنر خود كسب كرده باشند و اين نيرو و توانايى خودشان است كه مايه چنين نعمتها شده ، بايد همين نيرو نگذارد عذاب گناهان ، آنها را از دستشان ببرد ، بلكه بايد آن نعمتها را براى خود حفظ كنند و هميشه از آن متنعم باشند نه اينكه آن نعمتها را بگذارند و خود هلاك گردند . با اينكه چنين نيست نه مىتوانند نعمتها را براى خود حفظ كنند و نه با خود ببرند ، اينك اقوام قبل از آنان شاهد صدق اين حقيقتند ، چون آنها هم همين سخنان را از در غرور گفتند ، ولى كسب و تجارت و حول و قوه شان جلو هلاكتشان را نگرفت و همه به كيفر كرده هاى زشت خود رسيدند .
و ظاهرا جمله * ( « قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ » ) * اشاره به قارون و امثال وى مىكند ، چون قارون هم نظير همين حرف را زد و به حكايت قرآن گفت : « إِنَّما أُوتِيتُه عَلى عِلْمٍ عِنْدِي » « 1 » كه داستانش در سوره قصص گذشت .
* ( « وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ » ) * كلمه « هؤلاء - اينان » به قوم رسول خدا ( ص ) اشاره دارد و معنايش اين است كه : اين ستمگران از قوم تو ، راهشان راه اقوام گذشته است ، به زودى عذاب آنچه كردهاند به ايشان خواهد رسيد . و نمىتوانند با جلوگيرى از آمدن و بال اعمالشان ، خدا را عاجز كنند .
* ( « أوَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّه يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ . . . » ) *
اين جمله پاسخ ديگرى از گفتار آن كسى است كه از بين آن مردم ناسپاس گفته :
* ( « إِنَّما أُوتِيتُه عَلى عِلْمٍ » ) * چيزى كه هست جواب اول يعنى جمله * ( « قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ . . . » ) * جواب نقضى بود ، ولى اين جواب از طريق معارضه است ، به ادله اى اشاره مىكند كه همه دلالت دارند بر اينكه رزق را خداى سبحان براى بعضى فراخ و براى بعضى تنگ مىگيرد .
توضيح اينكه : سعى و كوشش آدمى و علم و اراده او براى تحصيل رزق سبب تام به دست آمدن آن نيست ، و گر نه مىبايستى همواره و در همه اشخاص اين سعى و اين كاردانى
هامش
( 1 ) قارون گفت : من اين مال و ثروت فراوان را به علم و تدبير خود به دست آوردم . سوره قصص ، آيه 78 .