هولانگيزتر از آن بوده كه به ذهن آنان خطور كرده ، نه اينكه مراد اين باشد كه ايشان چيزهايى خواهند ديد كه اعتقاد به آن نداشتند .
و كوتاه سخن آنكه مشركين از انبيا و مؤمنين مىشنيدند كه خدا حساب و ميزانى براى اعمال دارد و قضا و آتش و الوانى از عذاب دارد ، آن گاه شنيده هاى خود را - با انكارى كه نسبت به آن داشتند - بر آنچه در ذهنشان بود يعنى آتش دنيا و عذاب دنيا و حساب و ميزان دنيا مقايسه مىكردند و چون در قيامت به آنها برخورند ، خواهند ديد كه بزرگتر از آن است كه در دنيا به خاطر كسى خطور كند . پس اين آيه در توصيف عذاب خدا ، نظير آيه « فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ » « 1 » است در توصيف نعيم اهل بهشت .
و نيز مقتضاى سياق آن است كه ظهور مزبور از قبيل ظهور بعد از خفا ، و انكشاف بعد از استتار باشد ، هم چنان كه آيه « لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » « 2 » نيز همين معنا را مىرساند و مىفهماند كه عالم آخرت در همين عالم نيز بوده ، و ليكن پنهان و در پرده ، و در قيامت اين پرده ها كنار مىرود .
* ( « وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا . . . » ) *
يعنى در آن روز كارهاى زشتشان بعد از آنكه در دنيا از نظرشان پنهان بود ، برايشان آشكار مىشود . بنا بر اين ، اين جمله همان را مىگويد كه آيه « يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ » « 3 » ، آن را افاده مىكند .
* ( « وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِه يَسْتَهْزِؤُنَ ) * » - يعنى همان عذابهاى گوناگون و هولها و شدايدى كه از اولياى دين در باره قيامت مىشنيدند ، و آن را استهزا مىكردند ، بر آنان نازل شد و به ايشان رسيد .
* ( « فَإِذا مَسَّ الإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناه نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُه عَلى عِلْمٍ . . . » ) *
اين آيه شريفه در مقام تعليل آن بيانى است كه در سابق در وصف ظالمان داشت و به همين جهت بر سر آن « فا » تفريع آورد تا سخن را نتيجه و متفرع بر مطالب قبل كند ، تفرعى
هامش
( 1 ) هيچ كس نمىداند كه چه خيرات مسرتآور و مايه روشنى چشم برايشان پنهان كردهاند .
سوره سجده ، آيه 17 .
( 2 ) تو در دنيا از اين عالم در غفلت بودى ، ما پرده غفلتت را كنار زديم ، در نتيجه ديدگانت امروز تيزبين شده است . سوره ق ، آيه 22 .
( 3 ) روزى كه هر كس آنچه از خير و شر عمل كرده حاضر مىبيند . سوره آل عمران ، آيه 30 .