همين مربوبهاى خدا خود رب موجودات پايينتر از خويشند و در آن موجودات استقلال در تدبير و تصرف دارند و از تدبير عالم چيزى مربوط به خدا نيست ، و ملائكه خودشان اين معنا را قبول ندارند ، يعنى خود را مستقل در تدبير عالم نمىدانند ، هر چند كه واسطه و سبب متوسط بين خدا و خلق هستند . پس آنچه كه در اين آيات ملائكه از خود نفى مىكنند ، همان استقلال در تدبير است ، نه سببيت به اذن خدا ، پس اعتقاد مشركين به مربوب بودن ملائكه كافى است در ابطال اعتقاد ديگرشان ، و آن اينكه ملائكه رب عالم باشند ، هم چنان كه آيه « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَه بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِه يَعْمَلُونَ » « 1 » هم از يك سو سببيت و وساطت ملائكه را اثبات مىكند و هم از سوى ديگر استقلال آنان را انكار مىنمايد .
پس اينكه فرمود : * ( « وَما مِنَّا إِلَّا لَه مَقامٌ مَعْلُومٌ » ) * معنايش اين است كه : هر يك از ما مقامى معين و پستى مشخص داريم ، كه ما را بدان گماردهاند و با گمارده شدن ديگر استقلال معنى ندارد ، چون شخص گمارده شده نمىتواند از خط مشى كه برايش تعيين كردهاند تجاوز كند ، ملائكه نيز مجعول ( آفريده شده ) بر اين هستند كه خدا را در آنچه امر مىكند اطاعت نموده و او را بپرستند .
و اينكه فرمود : * ( « وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ » ) * معنايش اين است كه : ما فرشتگان همواره نزد خدا در صف ايستاده منتظر اوامر او هستيم ، تا اوامرى كه در تدبير عالم صادر مىكند ، بر طبق خواسته اش اجرا كنيم ، هم چنان كه از آيه « لا يَعْصُونَ اللَّه ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ » نيز اين معنا استفاده مىشود . اين آن معنايى بود كه ما به كمك سياق از آيات مورد بحث استفاده كرديم . و چه بسا بعضى « 2 » گفتهاند كه : « مراد از اين جمله اين است كه : ما ملائكه نزد خدا به صف ايستادهايم براى نماز » . ولى اين خيلى از فهم دور است و شاهدى هم بر آن نيست .
و اينكه فرمود : * ( « وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ » ) * معنايش اين است كه : ما خدا را از آنچه لايق ساحت كبريايى او نيست تنزيه مىكنيم ، هم چنان كه در جاى ديگر باز فرموده : « يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لا يَفْتُرُونَ » « 3 » .
پس اين آيات سه گانه موقف و موقعيت ملائكه در عالم خلقت را توصيف مىكنند و
هامش
( 1 ) بلكه بندگان شريف خدايند ، كه در سخن از او پيشى نمىگيرند و همه به امر او عمل مىكنند . سوره انبياء ، آيه 26 و 27 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 23 ، ص 154 .
( 3 ) فرشتگان شب و روز خداى را تسبيح مىگويند و خسته نمىشوند ، سوره انبياء ، آيه 20 .