نمايد ، و اين جامعه عبارت است از گروه مؤمنان و يا انبياء به ضميمه مؤمنان ، كه پيرو انبيايند ، بنا بر احتمال دوم در اين كلام تعميم بعد از تخصيص به كار رفته ، و به هر حال پس مؤمنان مانند پيشوايان خود منصورند ، هم چنان كه در جاى ديگر خطاب به مؤمنان فرموده : « وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ » « 1 » كه در گذشته تعدادى آيات كه بر اين معنا دلالت داشت ، گذشت .
و اين حكم يعنى نصرت و غلبه حكمى است اجتماعى و منوط است بر تحقق عنوان و لا غير ، يعنى اين نصرت و غلبه تنها نصيب انبيا و مؤمنين واقعى است ، كه جند خدا هستند و به امر او عمل مىكنند و در راه او جهاد مىكنند هر جامعه اى كه اين عناوين بر آن صادق باشد ، يعنى ايمان به خدا داشته باشد ، و به اوامر خدا عمل كند و در راه او جهاد نمايد منصور و غالب است ، نه جامعه اى كه اين اسامى و عناوين را دارد و واقعيت آنها را ندارد . پس جامعه اى كه از ايمان جز اسم در آن نمانده باشد و از انتسابش به خدا جز سخنى در آن نمانده باشد ، نبايد اميد نصرت و غلبه را داشته باشد .
* ( « وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ » ) * اين جمله تفريع بر داستان نصرت و غلبه است ، و در حقيقت وعده اى است به رسول خدا ( ص ) كه به زودى نصرت و غلبه اش مىدهد و تهديدى است عليه مشركين و مخصوصا مشركين قريش .
و از اينكه نخست دستور مىدهد به اينكه آن جناب از مشركين اعراض كند و سپس با جمله « حتى حين » آن را موقت مىسازد ، به دست مىآيد كه اين مدت خيلى طولانى نيست ، و واقعيت هم همين طور بود ، چون بعد از مدتى كوتاه رسول خدا ( ص ) از بين مشركين مهاجرت كرد ، و سپس رؤسا و بزرگان آنان را در جنگ بدر و غير آن نابود كرد .
* ( « وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ » ) * از اينكه در آغاز ، امر به بينايى مىكند و سپس خبر مىدهد كه به زودى خواهند ديد ، و سپس كلام را بر اعراض فورى در آيه قبلى عطف مىكند ، از نظر سياق استفاده مىشود كه مىخواهد بفرمايد : لجبازى و جحود ايشان را نيك بنگر ، و ببين در مقابل انذار و تخويف تو چه عكس العملى نشان مىدهند و چگونه انكار مىكنند و به زودى خواهند ديد سرانجام
هامش
( 1 ) سست و اندوهناك مشويد . كه غلبه با شماست اگر در ايمان ثابت قدم باشيد . سوره آل عمران ، آيه 139 .