معنايى وسيعتر و دقيقتر از آن معانى دارد ، چون در اين صورت بايد ضمير در « يصفون » را به عموم مردم برگردانيم ، و چون كلمه « يصفون » مطلق است ، و شامل همه گونه وصف مىشود ، آن گاه اگر استثنا را هم متصل بگيريم ، معنا چنين مىشود : خداى تعالى منزه است از تمامى وصفهايى كه واصفان برايش مىكنند ، مگر تنها بندگان مخلص خدا كه وصف آنان درست است .
اما منزه بودن خدا از وصف همه واصفان ، علتش اين است كه : واصفان خدا را با مفاهيمى كه نزد خود آنان محدود است توصيف مىكنند ، و خداوند غير محدود است ، ( مثلا اگر مىگويند خدا بينا است ، چشم هم براى خدا اثبات مىكنند ، چون بينايى در بين خود آنان مستلزم داشتن چشم است ، و معلوم است كه وقتى چشم اثبات شود ، سر نيز اثبات مىشود و حال آنكه بينايى خدا مربوط به چشم نيست ) و همچنين هيچ يك از اوصاف او قابل تحديد نيست ، و هيچ لفظى نمىتواند قالب تمام عيار اسماء و صفات او گردد ، پس هر چيزى كه واصفان در باره خدا بگويند ، خدا از آن بزرگتر است ، و هر آنچه كه از خدا در توهم آدمى بگنجد ، باز خدا غير از آن چيز است .
و اما اينكه وصف عباد مخلصين در باره خدا درست است ، دليلش اين است كه :
خداى عز و جل بندگانى دارد كه ايشان را براى خود خالص كرده ، يعنى ديگر هيچ موجودى غير از خدا در اين افراد سهمى ندارد ، و خود را به ايشان شناسانده ، و غير خود را از ياد ايشان برده ، در نتيجه تنها خدا را مىشناسند و غير از خدا را فراموش مىكنند ، و اگر غير از خدا ، چيزى را هم بشناسند به وسيله خدا مىشناسند ، چنين مردمى اگر خدا را در نفسشان وصف كنند ، به اوصافى وصف مىكنند كه لايق ساحت كبريايى اوست و اگر هم به زبان وصف كنند - هر چند الفاظ قاصر و معانى آنها محدود باشد - دنبال وصف خود اين اعتراف را مىكنند كه بيان بشر عاجز و قاصر است از اينكه قالب آن معانى باشد و زبان بشر الكن است از اينكه اسماء و صفات خدا را در قالب الفاظ حكايت كند ، هم چنان كه رسول خدا ( ص ) كه سيد مخلصين است فرموده : « لا احصى ثناء عليك انت كما اثنيت على نفسك » « 1 » كه بر خدا ثنا گفته و نقص ثنايش را اين گونه كامل كرده كه آنچه را كه خداوند در ثناى بر خودش اراده مىكند منظورش مىباشد - دقت بفرماييد .
هامش
( 1 ) پروردگارا من نمىتوانم تو را وصف گويم و ستايش كنم تو همان طورى كه خودت در باره خودت مىگويى .