داده ، باطل را باطل مىسازد ، آرى حقى كه از سوى علام الغيوب به سوى وى افكنده شده ، كارش اين است كه باطل را رسوا نموده ، و از بين مىبرد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده :
« بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُه فَإِذا هُوَ زاهِقٌ » « 1 » و نيز فرموده « قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً » « 2 » .
* ( « قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ » ) * .
مراد از آمدن حق - به طورى كه از آيه قبلى استفاده شد - نزول قرآن است ، كه با حجتهاى قاطع ، و براهين ساطع خود ، هر باطلى را ريشه كن مىكند .
* ( « وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ » ) * - يعنى بعد از آمدن حق ، باطل امر جديدى را اظهار نمىكند ، و امر باطلى كه قبلا اظهار كرده و باطل شده ، بار ديگر اظهار و اعاده نمىكند ، و اين تعبير كنايه است از اينكه باطل را آن چنان ساقط كرده ، كه از اصل به كلى از اثر افتاده .
* ( « قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّه سَمِيعٌ قَرِيبٌ » ) * آيه مزبور بيان اثرى است كه حق دارد ، آن حقى كه گفتيم عبارت است از وحى ، چون خداى تعالى آن را حق مطلق معرفى كرد ، پس حق وقتى از هر جهت حق باشد ، ديگر در رساندن به واقع از هيچ جهتى خطا نمىكند ، و گر نه از همان جهت كه خطا كند ، باطل خواهد بود ، پس وحى همواره هدايت مىكند ، و به هيچ وجه خطا نمىكند .
و به همين جهت در تاكيد آنچه گذشت فرموده : * ( « قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ » ) * يعنى اگر ضلالتى از من فرض شود * ( « فَإِنَّما أَضِلُّ » ) * اين گمراهى همواره « على نفسى » عليه خودم ، و از ناحيه خودم خواهد بود ، و ربطى به حقى كه به من وحى شده ندارد ، آرى هر انسانى حتى انبياء اگر حفظ خدا نباشد ، در خطر ضلالت هستند ، چيزى كه هست خدا است كه انبياء را مصون از آن كرده * ( « وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي » ) * پس حقى كه به من وحى شده ، جز هدايت اثر ديگرى ندارد .
آن گاه اين مطلب را با جمله * ( « إِنَّه سَمِيعٌ قَرِيبٌ » ) * تعليل نموده ، چون دلالت دارد بر اينكه خدا دعا را مىشنود ، و هيچ چيز و از آن جمله دورى ، بين او ، و شنيدن دعا ، حائل نمىشود ، قبلا هم زمينه را براى اين تعليل فراهم كرده ، فرموده بود : خدا علام العيوب است .
هامش
( 1 ) سوره انبياء ، آيه 18 .
( 2 ) بگو حق آمد و باطل رفت ، كه باطل همواره رفتنى است . سوره اسرى ، آيه 81 .