مبطل را در سويى ديگر قرار مىدهد ، خدا است ، پس همو رب هر دو طايفه است ، و هر يك ربى جداگانه ندارند ، و او است كه فتاح عليم است . فتاح است ، چون با خلقت و تدبير ، هر چيزى را از ماسواى آن جدا مىكند ، هم چنان كه فرموده : « أَنَّ السَّماواتِ وَالأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما » « 1 » و هم عليم است ، چون داناى به هر چيز است .
پس آيه مورد بحث دو چيز را اثبات مىكند ، يكى بعث و قيامت را ، تا همه يك جا جمع شده ، سپس هر طايفه اى در صفى جداگانه قرار گيرند ، نيكوكاران در صفى و بدكاران در صفى ديگر ، و دوم انحصار اين جدا سازى براى خداى تعالى ، و اين را از راه انحصار ربوبيت براى او اثبات مىكند و از اين طريق ربوبيت ارباب مشركين را ابطال مىنمايد .
كلمه « فتاح » يكى از اسماء حسناى خدا است ، و « فتح » به معناى فاصله و جدايى انداختن بين دو چيز است ، به منظور اثرى كه بر اين جدايى مترتب مىشود ، مثلا فتح باب ، براى داخل شدن به اين است كه بين دو لنگه در جدايى بيندازيم ، تا هر يك از ديگرى جدا شده ، و ما داخل خانه بشويم ، و همچنين فتح بين دو چيز ، جدايى انداختن بين آن دو است ، تا از هم متمايز شوند ، هم به ذات ، و هم به صفات و هم به افعال .
* ( « قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِه شُرَكاءَ كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّه الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ » ) * در اين آيه دستورى ديگر به رسول گرامىاش ( ص ) مىدهد ، و آن اين است كه از مشركين بپرسد و بخواهد خدايان خود را به وى نشان دهند تا آن جناب ببيند ، آيا آن صفاتى كه واجب است در يك خدا و معبود باشد ، در خدايان ايشان هست يا نه ؟ مثلا آيا استقلال در حيات دارند ؟ و آيا علم و قدرت و سمع و بصر دارند ؟ يا خير ، و معناى آيه اين است كه : به ايشان بگو : به من نشان دهيد آن خدايانى كه ملحق به خدا كرديد ، و شريك او پنداشتيد .
آن گاه خودش اين تقاضا را رد نموده ، و فرموده : « كلا - نه » بتها شركاى خدا نيستند ، چون مشركين يا بتها را به عنوان معبود خود به وى نشان مىدهند كه يك مشت سنگ و چوب ، و خالى از حيات و علم و قدرتند ، و يا ارباب آن بتها را كه ملائكه ، و غير از ملائكه مىباشد نشان مىدهند ، و مىگويند : ما ملائكه را مىپرستيم ، و بتها عنوان تماثيلى از آن ارباب دارند ، كه در اين صورت هر چند خدايان ايشان خالى از حيات و علم و قدرت نيستند ، و ليكن هر چه از صفات كمال دارند ، خداى سبحان به ايشان افاضه فرموده ، و خودشان در داشتن آن صفات ،
هامش
( 1 ) آسمان و زمين يك پارچه بودند ، سپس آنها را از يكديگر جدا كرديم . سوره انبياء ، آيه 30 .