بِالْعَشِيِّ وَالإِشْراقِ وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَه أَوَّابٌ » « 1 » .
كلمه « طير » عطف بر محل جبال است ، چون كلمه جبال كه در ظاهر مخاطب و منادى است ، و به همين جهت به صداى پيش خوانده مىشود ، در واقع مفعول تسخيرى است كه با همين خطاب صورت گرفته است ، و معناى جمله در واقع اين است كه ما با خطاب خود جبال و طير را مسخر او كرديم ، و معلوم است كه در اين معنا جبال و طير مفعول تسخيرند ، بارى اگر چه جبال را به خاطر حرف ندا با صداى پيش مىخوانيم طير را با صداى بالا مىخوانيم ، چون عطف است بر واقع جبال ، كه آن نيز منصوب است .
از همين جا روشن مىشود ، بطلان قول بعضى از مفسرين كه گفتهاند : كلمه « اوب » به معناى سير ، است . بعضى « 2 » از مفسرين آيه را چنين معنا كردهاند كه : خداوند كوه ها را براى داوود مسخر كرده بود ، كه هر جا او مىرود آنها نيز با او بروند و ما گفتيم كه : كلمه « اوب » به معناى برگشتن است ، و مراد اين است كه چون داوود تسبيح مىگفت ، كوه ها و مرغان با وى هم آواز مىشدند ، نه اينكه با او به راه مىافتادند .
* ( « يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَه وَالطَّيْرَ » ) * - اين جمله بيان فضلى است كه خدا به داوود داد ، و در اين جمله خطابى كه به كوه ها و مرغان شده - كه به آن خطاب مسخر شدند - در جاى تسخير قرار گرفته ، و بيان مىكند : عطيه اى كه ما به داوود داديم اين بود كه با چنين خطابى كوه ها و مرغان را مسخر وى كرديم ، و اين گونه تعبير از قبيل به كار بردن سبب در جاى مسبب است ، و معنايش اين است كه ما كوه ها را مسخر او كرديم ، تا با او هم آواز شوند ، و مرغان را نيز اين آن معنايى است كه از تسخير جبال و طير براى داوود به دست مىآيد ، هم چنان كه آيه 19 سوره ص كه در بالا نقل شده نيز به آن اشاره مىكند .
* ( « وَأَلَنَّا لَه الْحَدِيدَ » ) * - يعنى ما آهن را با همه صلابت و سختىاش براى او نرم كرديم .
* ( « أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ . . . » ) *
كلمه « سابغات » جمع سابغة است ، كه به معناى زره فراخ است . و كلمه « سرد » به معناى بافتن زره است . و اينكه فرمود : « * ( قَدِّرْ فِي السَّرْدِ ) * - در بافتن زره تقديرى بگير » معنايش اين است كه حلقه هاى زره را اندازه گيرى كن ، تا با هم مناسب شوند . و جمله « ان اعمل . . . »
هامش
( 1 ) ما كوه ها را چنان مسخر كرديم كه شام و صبح با او تسبيح مىگفتند و نيز مرغان را كه همه نزدش جمع شده مىخواندند . سوره ص ، آيه 19
( 2 ) فخر رازى ، ج 25 ، ص 244 .