افتراء مىبندد ؟ و دم از بعثت و قيامت مىزند ؟ و يا آنكه به نوعى جنون مبتلا شده ؟ و آنچه مىگويد بدون فكر مستقيم است ؟
* ( « بَلِ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ » ) * در اين جمله سخن كفار را رد مىكند ، و از ترديدى كه ايشان كردند ، كه آيا چنين است يا چنان ، اعراض نموده ، حاصلش اين است كه : اين مرد نه به خدا افتراء مىبندد ، و نه دچار جنون شده ، بلكه اين كفار در عذابى قرار گرفتهاند كه به زودى برايشان ظاهر مىشود ، و چون اهل عذاب شدهاند ، از حق دور گشتهاند ، و در ضلالتى دور قرار گرفتهاند ، آن قدر دور كه به اين زوديها نمىتوانند حق را تعقل كنند ، و به آن ايمان بياورند .
و اگر در جمله * ( « بَلِ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ . . . » ) * ، با اينكه مىتوانست بفرمايد : « بل هم فى العذاب و الضلال البعيد » به جاى ضمير ، نام آنان را مجددا ذكر كرده ، براى اين است كه به علت وقوعشان در عذاب و ضلالت آنان اشاره نموده ، و بفرمايد علت آن اين است كه به آخرت ايمان ندارند .
* ( « أفَلَمْ يَرَوْا إِلى ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ . . . » ) *
اين آيه كفار را اندرز مىدهد ، و تهديد مىكند ، و اين عملشان را كه آيات خدا را تكذيب كرده ، و رسول خدا ( ص ) را استهزا كردند ، جرمى بسيار بزرگ دانسته ، و ايشان را نسبت به ارتكاب آن جرى و جسور مىخواند .
پس مراد از جمله * ( « ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ . . . » ) * اين است كه بفرمايد : آسمان و زمين ايشان را از جلو و عقب احاطه كرده ، هر جا كه نظر كنند آسمانى مىبينند ، كه بر سرشان سايه افكنده ، و زمينى كه روى آن هستند ، نه از طرف بالا مىتوانند بگريزند ، و نه از طرف پايين .
* ( « إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ » ) * - يعنى آسمان و زمينى كه از بالا و پايين ايشان را احاطه كرده ، با تدبير ما مىگردند ، و اداره مىشوند ، و منقاد و مسخر ما هستند ، اگر ما بخواهيم زمين دهن باز كرده ، ايشان را در خود فرو مىبرد ، و همه آنان را بدين وسيله هلاك مىكنيم ، و يا آنكه قطعه اى از آسمان را بر سرشان مىكوبيم ، و نابودشان مىسازيم . پس چرا از اين حرفها دست بر نمىدارند ؟
* ( « إِنَّ فِي ذلِكَ لآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ » ) * - يعنى در آنچه گفته شد ( از احاطه آسمان و زمين بر انسانها ، و اينكه آن دو به تدبير ما اداره مىشوند ، و همواره به فرمان مايند ، اگر فرمان به زمين
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 541
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٥٤١