است ، و بعضى « 1 » گفتهاند به معناى مسابقه است ، و اساس اين كلام بر استعاره به كنايه است گويا آيات خدا را مسافتى فرض كرده ، كه افراد نامبرده در آن مسافت ، سعى و دوندگى مىكنند ، تا بلكه بتوانند خدا را به ستوه بياورند ، و بر او غلبه كنند ، و كلمه « رجز » مانند « رجس » به معناى پليدى است ، و شايد مراد از آن اعمال زشت باشد ، كه در اين صورت آيه شريفه اشاره اى مىشود به تبدل عمل به عذاب اليم ، و يا به اينكه عمل آنان سبب عذاب اليم آنان شده . بعضى « 2 » ديگر در معناى « رجز » گفتهاند : به معناى عذاب زشت است . و در اين آيه تعريض و طعنه به كفار است كه اصرار دارند در انكار معاد .
* ( « وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ » ) * موصول اول ( الذين ) فاعل « يرى » است ، و موصول دوم ( الذى ) مفعول اول آن است ، و كلمه « حق » مفعول دوم آن است . و مراد از * ( « الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ » ) * كسانى است كه عالم باللَّه و عالم به آيات اويند ، و مراد از * ( « الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ » ) * قرآن است ، كه به وى نازل شد .
و جمله * ( « وَيَرَى . . . » ) * جمله اى است از نو ، كه متعرض جمله قبلى * ( « قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * شده ، آن را بيان مىكند . ممكن هم هست حال از فاعل « كفروا » باشد ، و معنا چنين باشد : اينها مىگويند : « * ( لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ ) * - قيامتى به سر وقت ما نمىآيد » و آن را از روى جهل انكار مىكنند ، در حالى كه علماى باللَّه و به آيات او ، مىبينند و مىدانند كه اين قرآن نازل بر تو قرآنى كه از قيامت خبر مىدهد حق است .
* ( « وَيَهْدِي إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ » ) * - اين جمله عطف است بر كلمه « حق » ، و معنايش اين است كه علماى باللَّه مىبينند كه قرآن و قيامتى كه از آمدن آن خبر مىدهد ، حق است ، و نيز مىبينند كه اين قرآن به سوى صراط كسى هدايت مىكند كه اجل از آن است كه كسى بر خواسته او غلبه كند ، صراط كسى كه محمود است ، و بر تمامى افعالش سزاوار حمد و ثناست ، چون او در عين عزتش جز جميل كارى نمىكند ، و او خداى سبحان است ، و اگر خدا را به وصف عزيز و حميد توصيف كرده ، براى اين است كه در مقابل * ( « الَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ » ) * قرار گيرد ، آرى در مقابل كسانى كه مىخواهند از پيشرفت آيات خدا جلوگيرى كنند بايد عزت و ستودگى خدا به رخشان كشيده شود .
* ( « وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ » ) *
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 377 .