خود جاى مىدهد ، تا به صورت جنين در آمده ، و سپس متولد شود ، و چون قرابتهاى نسبى بالأخره منتهى به يك رحم مىشود ، بدين مناسبت خويشاوندان نسبى را رحم گفتهاند ، و دارندگان نسبت را ذى رحم خواندهاند .
و مراد از اولويت در اين جمله كه فرمود : صاحبان رحم بعضى اولى بر بعض ديگرند ، اولويت در توارث ( از يكديگر ارث بردن ) است ، و منظور از كتاب خدا ، يا لوح محفوظ است ، و يا قرآن ، و يا سوره قرآن ، و جمله * ( « مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ » ) * ، بيان مىكند آن كسانى را كه صاحبان رحم از آنان اولى به ارثند .
و مراد از مؤمنين ، مؤمنين غير مهاجر است ، و معناى آيه اين است كه صاحبان رحم بعضيشان اولى به بعض ديگر از مهاجرين ، و سائر مؤمنين هستند كه به ملاك برادرى دينى از يكديگر ارث مىبردند ، و اين اولويت در كتاب خدا است ، و چه بسا احتمال داده شود كه جمله * ( « مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ » ) * ، بيان صاحبان رحم باشد ، كه در اين صورت معنا چنين مىشود : صاحبان رحم از مهاجرين و غير مهاجرين بعضى اولى از بعضى ديگرند .
اين آيه ناسخ حكمى است كه در صدر اسلام اجراء مىشد و آن اين بود كه كسانى كه به خاطر حفظ دينشان از وطن و آنچه در وطن داشتند چشم مىپوشيدند ، و يا صرفا به خاطر دين با يكديگر دوستى مىكردند ، در بين خود از يكديگر ارث مىبردند ، آيه مورد بحث اين حكم را نسخ كرد ، و فرمود : از اين به بعد تنها خويشاوندان از يكديگر ارث مىبرند .
كلمه « الا » در جمله * ( « إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً » ) * استثناء منقطع است ، ( استثنايى است كه مستثنى از جنس مستثنى منه نباشد ) و مراد از فعل معروف نسبت به اولياء ، اين است كه چيزى از مال را براى آنان وصيت كنى ، كه در شرع اسلام به ثلث مال و كمتر از آن تحديد شده .
* ( « كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً » ) * ، يعنى حكم فعل معروف ، و وصيت كردن به چيزى از مال ، در لوح محفوظ يا در قرآن و يا در سوره نوشته شده .
* ( « وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً » ) * اضافه ميثاق به ضميرى كه به انبياء بر مىگردد ، خود دليل است بر اينكه مراد از ميثاق انبياء ، ميثاق خاص به ايشان است ، هم چنان كه بردن نام پيغمبران به لفظ انبياء اين معنا را مىفهماند ، كه ميثاق پيغمبران ميثاقى است كه با صفت نبوت آنان ارتباط دارد ، و غير از آن ميثاقى است كه از عموم بشر گرفته و آيه « وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ