مگر از باب ستم ، ستمى كه به يكديگر مىكردند ، هم چنان كه در چند جا از كلامش به اين معنا اشاره نموده ، از آن جمله فرموده : « وَلَقَدْ آتَيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ . . . فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ » « 1 » .
و بنا بر اين ، مراد از جمله * ( « يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ » ) * قضاء و داورى بين حق و باطل ، و محق و مبطل است ، و بقيه الفاظ آيه روشن است .
* ( « أوَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ . . . » ) *
كلمه « او » در اول آيه ، جمله را عطف مىكند به چيزى كه از كلام حذف شده ، گويا فرموده : آيا براى آنان روشن نشد كه چه و چه و آيا برايشان روشن نگرديد كه چقدر از قرون گذشته و ما قبل ايشان را كه اينان سرگرم قدم زدن در محل آنان مىباشند هلاك كرديم ؟ كلمه هدايت در آيه شريفه به معناى بيان كردن و يا به همان معناى راهنمايى است ، ولى متضمن معناى بيان كردن نيز هست ، چون مىبينيم كه با حرف « ل » متعدى شده ، و اگر متضمن معناى بيان نبود مىبايستى با « الى » متعدى شود .
* ( « كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ » ) * - اين جمله اشاره به فاعل هدايت ، و قائم مقام آن است ، چون همين اهلاك امتهاى گذشته است كه بايد نسل حاضر را هدايت كند ، و معناى آيه اين است : آيا برايشان بيان و هدايت نكرد ، كثرت اهلاك ما امتهاى گذشته را ، در حالى كه اينان در مساكن آنان راه مىروند ؟
* ( « إِنَّ فِي ذلِكَ لآياتٍ أفَلا يَسْمَعُونَ » ) * - در اين سرگذشتها آيتها هست ، آيا باز هم نمىشنوند ، و مراد از « سمع » شنيدن مواعظى است كه آدمى را به اطاعت حق و قبول آن وا بدارد .
* ( « أوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِه زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْه أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ . . . » ) *
در مجمع البيان گفته اصل كلمه « سوق » به معناى وادار كردن كسى است به راه رفتن ، و از ماده « ساق ، يسوق » است . و نيز گفته كلمه « جرز » زمين خشكى را گويند كه به خاطر نيامدن باران بدون گياه باشد « 2 » و كلمه « زرع » در اصل مصدر بوده ، و مراد از آن در اينجا
هامش
( 1 ) پس اختلاف نكردند مگر بعد از آنكه حق برايشان روشن گرديد ، فقط علت اختلاف اين بود كه مىخواستند بين يكديگر زور بگويند ، و باطل خود را به زور در جاى حق حاكم كنند . سوره جاثيه ، آيه 17 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 333 .