رجوع كند ، و آن اين است كه : * ( « قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ » ) * .
* ( « قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ » ) * كلمه « توفى » به معناى اين است كه چيزى را به طور كامل دريافت كنى ، مانند توفى حق ، و توفى قرض از بدهكار ، كه معنايش تا دينار آخر حق و طلب را گرفتن است .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : معناى « * ( مَلَكُ الْمَوْتِ ) * موكل به شماست » اين است كه موكل به ميراندن و قبض روح شماست ، ولى آيه شريفه مطلق است ، و ظاهر اطلاقش اين است كه موكل بر اعم از ميراندن باشد .
و اگر در اين آيه قبض روح و توفى را به ملك الموت و در آيه « اللَّه يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها » « 2 » به خدا نسبت داده ، و در آيه « حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْه رُسُلُنا » « 3 » به فرستادگان ، و در آيه « الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ » « 4 » به ملائكه نسبت داده ، به خاطر اختلاف مراتب اسباب است ، سبب نزديكتر به ميت ملائكه هستند ، كه از طرف ملك الموت فرستاده مىشوند ، و سبب دور تر از آنان خود ملك الموت است ، كه ما فوق آنان است ، و امر خداى تعالى را نخست او اجراء مىكند ، و به ايشان دستور مىدهد ، خداى تعالى هم ما فوق همه آنان و محيط بر آنان ، سبب اعلاى ميراندن و مسبب الاسباب است ، و اگر بخواهيم اين جريان را با مثلى مجسم سازيم ، نظير عمل كتابت است كه هم به قلم نسبت مىدهيم و مىگوييم قلم خوب مىنويسد ، و هم به دست و انگشتان نسبت مىدهيم و مىگوييم دست فلانى به نوشتن روان است ، و هم به انسان نسبت مىدهيم و مىگوييم فلانى خوب مىنويسد .
* ( « ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ » ) * - اين رجوع همان است كه در آيه قبلى از آن به لقاى خدا تعبير كرده بود ، و موطن و جاى آن روز قيامت است ، كه بايد بعد از توفى و مردن انجام شود ، و براى فهماندن اين بعديت تعبير به « ثم » كرد ، كه تراخى و بعديت را مىرساند .
و به هر تقدير اين آيه پاسخى است از احتجاج كفار كه مىگفتند ما بعد از مردن در زمين گم مىشويم ، و مىخواستند اين حرف را دليل بر نبودن معاد بگيرند ، و معلوم است كه صرف اين كه ملك الموت انسانها را مىميراند جواب از دليل ايشان نمىشود ، باقى مىماند
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 328 .
( 2 ) خدا جانها را هنگام مردنش مىگيرد . سوره زمر ، آيه 42 .
( 3 ) تا آنكه مرگ يكيشان برسد فرستادگان ما او را مىميرانند . سوره انعام ، آيه 62 .
( 4 ) آنان كه در حالى ملائكه قبض روحشان مىكند كه ستمگر به خويشند . سوره نحل ، آيه 28 .