حق را شنيديم و تسليم شديم ، پس ما را برگردان تا عمل صالح هم انجام بدهيم ، چون يقين برايمان حاصل شد .
و خلاصه معنا اين است كه تو امروز آنان را مىبينى كه منكر لقاى خدايند ، اگر فردايشان را ببينى خواهى ديد كه خوارى و ذلت از هر سو احاطه شان كرده و سرها از شرم به زير افكندهاند ، و به آنچه امروز منكرش هستند اعتراف مىكنند ، و درخواست مىنمايند كه بدين جا برگردند ، ولى هرگز برنخواهند گشت .
* ( « وَلَوْ شِئْنا لآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها ) * . . . * ( وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ » ) * يعنى اگر مىخواستيم به هر كس چه مؤمن و چه كافر هدايتش را ارزانى بداريم ، يعنى آن هدايتى كه مخصوص و مناسب شخص اوست بدهيم مىداديم .
البته منظور اين نيست كه همه را مجبور به هدايت كنيم ، بلكه منظور اين است كه كافران را نيز مانند مؤمنين هدايت مىكنيم ، تا به اختيار و اراده خود داراى هدايت شوند ، همانطور كه مؤمنين با اختيار و اراده خود داراى هدايت شدند ، چون اگر پاى جبر در ميان آيد تكليف در دنيا و جزاء در آخرت به كلى باطل مىشود .
* ( « وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ » ) * - يعنى ليكن اينطور نخواستيم ، چون در اين ميان قضايى است كه از سابق از ناحيه من رانده شده ، قضايى حتمى ، و آن اين است كه جهنم را از جن و انس پر كنم .
و اين قضاى حتمى سابق ، همان است كه بعد از امتناع ابليس از سجده بر آدم ، و سوگندش كه گفت : « فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ » « 1 » فرموده :
« فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ » « 2 » .
و لازمه اين قضاء اين است كه به خاطر ظلمشان و فسقشان و خروجشان از زى عبوديت هدايتشان نكند ، هم چنان كه باز خودش فرموده : « إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » « 3 » و نيز فرموده : « وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ » « 4 » ، و نيز آياتى ديگر .
هامش
( 1 ) پس به عزتت سوگند كه همگى را گمراه مىكنم مگر بعضى از بندگانت كه مخلص باشند .
سوره ص ، آيه 82 و 83 .
( 2 ) و اين قضاء را بطور حتم راند ، كه پيروان ابليس را در عذاب جاودان در آورد . سوره ص ، آيه 84 .
( 3 ) بدرستى كه خدا مردم ستمكار را هدايت نمىكند . سوره مائده ، آيه 51 .
( 4 ) سوره توبه ، آيه 80 .