او را به ستوه نمىآورد ، و نسبت به قدرت او يكى با بسيار ، مساوى است » ، و اگر در آيه مورد بحث با اينكه گفتگو از مساله بعث بود ، خلقت را هم ضميمه فرمود ، براى اين است كه در ضمن سخن بفهماند خلقت و بعث از نظر آسانى و دشوارى يكسانند ، بلكه اصلا فعل خدا متصف به آسانى و دشوارى نمىشود .
شاهد اين معنا اضافه شدن خلق و بعث به ضمير جمع مخاطب ( كم - شما ) مىباشد ، كه منظور از آن ، همه مردم است ، و آن گاه تشبيه همه به يك نفر است ، و معنايش اين است كه : خلقت همه شما مردم با همه كثرتى كه داريد ، و همچنين بعث شما ، مانند خلق و بعث يك نفر است ، و شما با همه بسياريتان با يك نفر مساوى هستيد ، براى اينكه اگر فرض شود كه بعث همه شما و پاداش و كيفر دادن به اعمال همه شما دشوار باشد ، لا بد به خاطر جهل دشوار مىشود ، يعنى از آنجايى كه هر يك نفر از شما هزاران كار نيك و بد دارد ، اين كارها با هم مخلوط و مشتبه مىشود ، و خدا نمىداند كدام كار از كدام يك از شما است . و ليكن بعد از آنكه ثابت شد كه خدا جاهل نيست ، چون شنواى اقوال و بيناى اعمال شماست ، و به عبارتى ديگر هر چه از شما سر بزند در برابر او ، و زير نظر او سر مىزند ، پس ديگر مخلوط و مشتبه شدن اعمال شما براى او فرضى است محال .
با اين بيان جواب اعتراضى كه به آيه شده ، داده مىشود . اعتراضى اين است كه مناسب با تعليل براى يكسان بودن بعث يك نفر و يك ميليون نفر به ( سميع و بصير ) نيست ، بلكه مناسب براى چنين تعليلى اين است كه بفرمايد : « إِنَّ اللَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » ، و يا « إِنَّ اللَّه قَوِيٌّ عَزِيزٌ » و يا امثال آن ، چون قدرت و قوت و عزت و امثال آن با خلقت و بعث ارتباط دارد ، نه با « سميع » و « بصير » بودن .
جوابش اين شد كه آيه شريفه در مقام پاسخ به اعتراض و اشكالى است كه در ذهن مشركين بود ، و آن اين است كه هزارها عمل از ميليونها نفوس چطور ضبط مىشود ، و مخلوط و مشتبه نمىگردد ، تا جزاء داده شود . پس اشكال متوجه جمله * ( « فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا » ) * در سه آيه قبل است ، كه آيه مورد بحث از آن جواب مىدهد به اينكه چطور گفتارها و كردارهاى ميليونها نفوس بر او مشتبه مىشود ، با اينكه هر كس هر چه مىكند زير نظر و مشاهده او مىكند ، و هيچ گفتار و كردارى از نظر او پوشيده نيست .
در سه آيه قبل كه مىفرمود : * ( « فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا » ) * دنباله اش فرمود : * ( « إِنَّ اللَّه عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ » ) * يعنى چون خدا داناست به آنچه كه در دلهاست ، و معلوم است كه بنا بر اين تعليل ملاك در جزاء خوبى و بدى دلهاست ، هم چنان كه آيه « وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 349
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٤٩