تُخْفُوه يُحاسِبْكُمْ بِه اللَّه » همين معنا را مىرساند .
و بنا بر اين ، آيه شريفه در هر دو حال جواب از اشكال بالا مىشود ، اما ، اگر آن اشكال را هم بر اساس بسيارى منويات ، و نهانىهاى دلها تصوير كنيم ، و بگوييم خداوند چطور به حساب اين همه منويات خلايق مىرسد ، و اشتباه نمىكند ، آيه مذكور در پاسخ مىگويد : « * ( إِنَّ اللَّه عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ ) * - خدا داناى به منويات است » .
و اگر اشكالى بر اساس اعمال و اقوال خارجى طرح شود و گفته شود كه خدا چگونه به حساب اين همه اعمال از اين همه خلايق مىرسد و اشتباه نمىكند ، آن وقت آيه مورد بحث جواب آن را مىدهد كه خدا شنواى اقوال و بيناى اعمال است ، پس اشكال و جوابى كه در آيه مورد بحث آمده نظير اشكال و جوابى است كه در آيه « قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الأُولى قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى » « 2 » آمده ، دقت بفرماييد .
بعضى « 3 » از مفسرين از اعتراض مذكور جوابهاى ديگرى دادهاند ، كه تمام نيست ، اگر از خوانندگان كسى بخواهد بدانها واقف شود ، بايد به تفاسير مفصل مراجعه نمايد .
* ( « ألَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى . . . » ) *
در اين آيه براى مضمون آيه قبلى ، يعنى علم خدا به اعمال بندگان استشهاد شده است به تدبيرى كه در نظام شب و روز جارى است ، كه گاهى اين طولانى و آن كوتاه ، و گاهى اين كوتاه و آن طولانى مىشود ، كه البته فصول سال و نيز سرزمينهاى مختلف در اين كوتاهى و بلندى شب و روز مؤثرند ، اما در هر فصل و در هر منطقه نظام ثابت است .
و همچنين تدبيرى كه در آفتاب و ماه ، و اختلاف طلوع و غروب آن دو جارى است ، و همچنين اختلافى كه بر حسب حس در مسير و جريان آن دو است ، همه اينها دليل بر تدبيرى است كه خدا در سراسر جهان دارد ، چون مىبينيم هر يك از آفتاب و ماه نظام دقيقى دارد ، كه هيچ خلل و تشويش و اضطرابى در آن نيست ، و همه اينها دليل بر علم و اطلاع مدبر آنهاست ، چون برقرار ساختن چنين نظامى دقيق بدون علم محال است .
هامش
( 1 ) و اگر اظهار كنيد آنچه كه در دلهايتان هست ، و يا پنهان سازيد ، خدا با همان شما را محاسبه مىكند . سوره بقره ، آيه 284 .
( 2 ) ( فرعون ) گفت پس كار امتهاى گذشته به كجا انجاميد ؟ ( موسى ) گفت علم آن نزد پروردگار من است پروردگار من نه اشتباه مىكند و نه فراموش . سوره طه ، آيه 51 و 52 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 21 ، ص 101 .