خودش را مىباشد ، و مراد از فساد در دريا غضب كردن آن پادشاه است كه كشتىهاى مردم را مىگرفت » . ولى خود خواننده به سستى اين سخن واقف است ، زيرا در آيه شريفه دليلى بر آن نيست علاوه بر اينكه آيه عام است .
* ( « قُلْ سِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ » ) * در اين آيه شريفه رسول خدا ( ص ) را مامور مىكند به اينكه به مردم دستور دهد در زمين سير كنند ، و سرانجام و آثار باقيمانده اقوام گذشته را ببينند ، كه چگونه خانه هايشان خراب گشته ، و آثارشان محو شد ، و تا آخرين نفر منقرض شدند ، و نسلشان قطع گشت ، و دچار انواع گرفتاريها و بلاها شدند ، به خاطر اينكه بيشترشان مشرك بودند ، پس خدا جزاى بعض كرده هايشان را به ايشان چشانيد ، تا شايد عبرت گيرندگان عبرت گيرند ، و در نتيجه به سوى توحيد برگردند . پس آيه شريفه در مقام استشهاد براى مضمون آيه قبل است .
* ( « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَه مِنَ اللَّه يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ » ) * اين آيه تفريع بر ما قبل است ، و معنايش اين است كه : وقتى شرك و كفر به حق چنين سرانجامى داشت ، و وبالش گردنگير مرتكبش مىشود ، پس رو به سوى دين مستقيم كن .
* ( « مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَه مِنَ اللَّه » ) * ظرف « من قبل » متعلق است به جمله « فاقم » . و كلمه « مرد » مصدر ميمى از رد و به معناى « راد ، برگرداننده » است ، و مراد از روزى كه برگرداننده اى براى آن نيست ، و كسى نيست كه آن را از خدا برگرداند ، روز قيامت است .
* ( « يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ » ) * - اصل اين كلمه « يتصدعون » بوده ، و تصدع در اصل به معناى تفرق اجزاء ظروف بوده ، و - به طورى كه گفتهاند « 1 » - بعدها در مطلق تفرق استعمال شده ، و - باز به طورى كه گفتهاند « 2 » - مراد از آن در آيه اين است كه : روز قيامت مردم به دو طرف بهشت و جهنم متفرق مىشوند .
بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : مراد تفرقه اشخاص مردم است ، هم چنان كه آيه « يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ » « 4 » بدان اشاره مىكند ، و براى هر يك از اين دو معنى وجهى است ، ولى ظاهر آن است كه - همانطور كه بعدا نيز خواهد آمد - بگوييم مراد همان وجه اول است .
هامش
( 1 و 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 21 ، ص 49 و مجمع البيان ، ج 8 ، ص 307 .
( 4 ) روزى كه مردم چون پروانه اى كه پراكنده اش كنند مىباشند . سوره قارعه ، آيه 4 .